Ўзбекистон танлаган йўлидан оғишмай ҳаракатланиши учун Бразилиядан ибрат оладими?

Суверен рейтинг орқали халқаро рейтинг агентликлари Ўзбекистоннинг кучли ва заиф томонларини жаҳон андозаларига мос равишда таҳлил этиб, Ўзбекистоннинг тўлов қобилияти учун баҳо беришади. Аввалроқ, Ўзбекистон Республикаси Молия вазири маслаҳатчиси Одилбек Исоқов Kun.uz'га Ўзбекистон халқаро кредит рейтингига нима учун илдам интилаётгани ва бу муҳим заруриятга айланиб бораётгани ҳақидаги фикрларини билдирганди.

Шаксиз, берилган баҳо, инвесторларнинг ўз таҳлил жараёнларини анча енгиллаштиради ва керакли қарор қабул қилишда муҳим рол ўйнайди. Масалан, Ўзбекистонда текстил маҳсулотлари ишлаб чиқариш учун сармоя киритиш истагида бўлган инвестор макроиқтисодий кўрсаткичларни, молия тизимининг барқарорлиги, солиқ тизимининг шаффофлиги, ички бозорнинг ҳажмини ва ўсиш имкониятларини, миллий валютанинг эркин конвертацияси, бошқа валюталарга нисбатан қиймати ва унинг динамикасини ҳамда бошқа омилларни ўрганади. Мустақил рейтинг агентликларининг ҳисоботлари мана шу саволларнинг аксариятига жавоб беради.

«Бу халқаро мезон Ўзбекистон ҳукуматига мамлакатда олиб борилаётган ислоҳотларнинг самарасини ҳам билдиради. Айниқса, халқимизнинг турмуш даражаси яхшиланиши ва жаҳон ҳамжамиятида муносиб ўрнимиз бўлиши учун қайси соҳаларда янада чуқурроқ ислоҳотлар олиб бориш кераклигини билишимиз лозим. Халқаро рейтинг агентликлари доимий равишда муҳим омилларни кузатиб боришларини ва шаффоф равишда очиқ манбаларда ўз ҳисоботларини эълон қилишларини инобатга олишимиз даркор. Шу туфайли, Ўзбекистон Республикаси учун тақдим этилажак илк суверен рейтинг келажакда ўзгариши табиий. Халқаро суверен рейтингни ижобий тарафга ўсишини таъминлаш – биздан Президентимиз бошчилигида олиб борилаётган ислоҳотларни изчил амалга оширишни талаб этади. Шу муносабат билан, ҳар бир соҳа вазирликлари, давлат қўмиталари ва ташкилотлари ўз вазифаларини мукаммал равишда бажариб, ислоҳотлар самарадорлигини таъминлаш учун керакли шарт-шароитларни яратиб беришлари талаб этилади», дейди Одилбек Исоқов.

Масалан, рейтинг агентликлари макроиқтисодий барқарорликка ва фискал соғломликка урғу беришади. Демак мамлакатда нафақат иқтисодий ўсиш, балки инфляцияни жиловлашга алоҳида эътибор лозим. Давлат қарзини мўътадил тарзда ушлаб туриш ҳам Ўзбекистоннинг бўлажак суверен рейтинги учун муҳимдир. Давлат корхоналарининг соғломлиги, юқори рентабеллик билан фаолият юритишлари ва ҳақиқий маънода жаҳон андозаларига мос корпоратив бошқарув билан ишлаши ҳам суверен рейтингда ўзининг ижобий таъсирини намоён қилади.

«Агар маълум бир соҳада ислоҳотлар пайсалга солинса, ёки тўлиқ жорий қилинмаса, суверен рейтингимиз жабр кўради. Халқимиз тили билан айтганда, маҳаллада бир уйнинг кўчаси супурилмаса, бутун маҳалланинг ободлигига таъсир қилгандек, мамлакатимиз миқёсида бир соҳанинг оқсаши бутун бошли Ўзбекистон Республикасининг рейтингига таъсир қилади», дея таъкидлайди вазир маслаҳатчиси.

Ривожланаётган мамлакатлар, жумладан бир неча пост-совет мамлакатлари ҳам анча вақтдан бери ўз халқаро суверен рейтингларига эга. Турфа-хил рейтинглар ҳар-бир мамлакатнинг кучли ва заиф томонларини инобатга олган ҳолда «ўта қуйи сифат» ёки «ўта юқори хатарлар»дан (Украина, Миср, Тожикистон мисолларида), «юқори ўрта сифат»гача (Польша, Малайзия) белгиланган.

Охирги 5 йил давомида суверен рейтинглар бир қанча ўзгаришларга юз тутган. Жадвалдаги 16та мамлакат суверен рейтингидан 5таси юқорилаган, 2таси ўзгаришсиз қолган ва 9таси эса пастлаган. Гарчи охирги 5 йил турли геосиёсий ўзгаришлар ва хомашё нархларининг жаҳон бозоридаги кескин тебранишларига бой бўлган бўлсада, турли хомашё экспортчилари, жумладан Мексика ва Индонезия каби мамлакатлар ўз рейтингларининг юқориланишига эришган, яна бир нефт экспортчиси Малайзия ўз рейтингини сақлаб қолган.

Собиқ Совет Иттифоқидаги хомашё экспортчилари, жумладан Қозоғистон ва Озарбойжон рейтинглари 5 йил давомида нефть нархининг арзонлашгани ва ислоҳотларнинг сустлашгани туфайли пастлаган бўлса, Россия рейтингининг пастлашига АҚШ ва Европа Иттифоқи санкциялари ҳам сабаб бўлди.

Қайд этилган 5 йил мобайнида рейтинги энг пастлаган мамлакатлар қаторида Бразилия етакчилик қилади. Moody’s/S&P/Fitch бўйича Baa2/BBB/BBB рейтингларга эга бўлган ва юқори суръатларда ўсаётган мамлакатнинг рейтинги ҳозирга келиб 3-4 даражага пастлаган, яъни ҳозирда Ba2/BB-/BB рейтингларга эга. Бразилия дунёдаги энг йирик мамлакатлар сарасига киради. Мамлакат аҳолиси 210 миллион бўлиб, бу борада дунёда 6-ўринда туради. 2014 йилнинг бошигача ривожланаётган мамлакатлар ичида энг муваффақиятли бўлган Бразилия 2,3 триллион АҚШ долларилик ялпи ички маҳсулот билан дунёда иқтисодий ҳажми бўйича 6-ўринда, Буюк Британия ва Италия каби мамлакатлар қаторида турган эди.

Лекин, 2014 йилнинг бошида сиёсий бўҳронлар ва нотўғри иқтисодий сиёсат «югуриб» илдамлаётган мамлакатни «тиз чўктирди». Оқибатда, рейтинг агентликлари кетма-кет Бразилиянинг халқаро рейтингини пасайтиришни бошлади. 2014-2018 йилларда Бразилия рейтингининг пасайишининг асосий сабаблари:

«Петробас» инқирози;

− Давлат ташкилоти ҳисобланган «Петробас» нефт-газ ширкатида коррупция билан боғлиқ текширувлар ва ширкатнинг фаолиятидаги муаммолар ширкатининг кредит қобилиятига ўта салбий таъсир этиб, маълум муддат кредит ва молия бозорларини мазкур ширкат учун ёпди.

Сиёсий бўҳрон;

− «Петробас» ширкати раҳбарияти ва мамлакат раҳбарияти ўртасидаги боғлиқлик туфайли сиёсий норозилик мамлакат бўйлаб ёйилади ва сиёсий беқарорлик тус олди.

Иқтисодий ўсиш суръатларининг кескин пасайиши;

− Бизнес муҳитини яхшилаш учун ислоҳотларнинг сустлиги туфайли ва коррупциянинг кенг тарқалгани иқтисодий ўсиш суръатларини пасайтирди. Ундан ташқари, энг йирик ширкат - «Петробас» инқирози мамлакатнинг турли соҳаларига салбий таъсир этди. Мамлакатда ЯИМ 2015-2016 йилларда 3,5 фоиздан пасайди, натижада 2 йилда Бразилия иқтисодиёти қарийб 650 млрд. АҚШ долларига кичиклашди.

Фискал вазиятнинг ишдан чиқиши;

− Иқтисодий таназзул солиқ ва бошқа давлат даромадларини камайтирди. Ундан ташқари, Бразилия Молия вазирлиги томонидан айрим ширкатларга берилган яширин солиқ имтиёзлари ҳам тушумни бир қанча камайтирди. Юқоридагилар билан бирга, бюджет камомадини яшириш мақсадида давлат тасарруфида бўлган банклардан олинган кредитлар ҳам давлатнинг шаффоф ва ишончли сиёсат юритишига шубҳа пайдо қилди.

Давлат қарз миқдорининг тез ўсиши ва фоиз тўловларининг кескин ошиши;

− Оқибатда давлат ўз бюджет камомадини ёпиш мақсадида кўплаб қарз олди ва натижада 2014-2017 йилларда ЯИМга нисбатан давлат қарзи 51 фоиздан 76 фоизгача ошиб, юқори қарздор мамлакатлар қаторидан жой олди.

Натижада, 2014-2015 йилларда, Бразилиянинг тўлов қобилияти кескин тушиб, унинг 5 йиллик қарзини суғурта қилиш нархи ўртача 2 фоиздан 5 фоизгача ошди, миллий валютаси ҳам АҚШ долларига нисбатан қарийб 40 фоизга қадрсизланди. Шундай экан, суверен рейтинг орқали халқаро рейтинг агентликлари Ўзбекистоннинг кучли ва заиф томонларини жаҳон андозаларига мос равишда таҳлил этиши нафақат иқтисодий ривожланишга, балки ички сиёсатда танланган ривожланиш йўлидан оғишмай ҳаракатланишга рағбат беради. Айтганча, биз доим яхши амаллардан ўрнак оламиз, салбий ҳодисалар эса ибрат бўлади.