Трамп кетадими? Намойишлар ва эпидемия сайловга қандай таъсир кўрсатади?

Gallup тадқиқот хизматининг 4 июнь куни эълон қилинган ўрганишлари натижалари Оқ уй учун сюрприз бўлди. Социологларнинг фикрича, бир ой ичида президентнинг рейтинги 10 пунктга қулаган - бугунги кунда унинг фаолиятини америкаликларнинг 39 фоизигина маъқулламоқда. Бундай натижага Оқ уй раҳбарининг коронавирус эпидемияси вақтидаги ҳаракатлари ва мамлакатдаги иқтисодий аҳвол сабаб бўлмоқда.

Икки кун ўтиб Reuters нашрида эълон қилинган тадқиқот натижаларига кўра эса, Трампнинг оммавий намойишлар вақтидаги қарорларини аҳолининг 33 фоизигина қўллаши маълум бўлди. Сўралганларнинг 57 фоизи уни адекват эмас деб ҳисоблашмоқда.

ABC-Washington Post, Monmouth, Quinnipiac ва ҳатто Трампга мойил бўлган Fox News телеканали ўтказган тадқиқотлар натижалари ҳам шунга ўхшаш.

Президентлик сайловида овоз беришга 5 ой вақт қолган кунларда сайловоолди рейтинги кескин қулаши АҚШ президентини жиддий ташвишга солган кўринади. Ўтган ҳафтада Трампнинг сайловолди штаби уй ойлик танаффусдан кейин Оқ уй раҳбари тарафдорларининг оммавий акциялари тиклангани ҳақида маълум қилди.

Бу ташаббус эса Қўшма Штатларда янги сиёсий можарога туртки берди.

Juneteenth нима дегани?

Ўтган ҳафтанинг чоршанбасида Трампнинг сайловолди штаби 19 июнь куни Оклаҳомадаги Тулса шаҳрида жойлашган стадионда президент тарафдорларининг илк оммавий митинги ўтказилиши ҳақида эълон қилди. Стадион қарийб 19 минг кишини сиғдира олади, штабдагилар бу орқали эпидемия шароитида оммавий митинглар ўтказмаслик ҳақидаги огоҳлантиришларни инкор қилмоқда.

Акциянинг расмий сайтида эълон қилинган қисқа хабарда, Трампни шахсан қўллаб-қувватлаш учун келмоқчи бўлганлар митинг вақтида коронавирусдан зарарлангудек бўлишса, президент штабидан товон пули талаб қилмаслиги ва судга мурожаат қилмаслиги ҳақида ариза ёзиши кераклиги айтилган.

Аввалига бу хабар ижтимоий тармоқларда оддий истеҳзоли шарҳларга сабаб бўлди. Кўп ўтмасдан митинг ўтказиладиган жой сифатида айнан Тулса танлангани ва митинг ўтказиладиган кун сифатида айнан 19 июнь белгилангани мамлакатда ҳақиқий норозиликлар тўлқинини келтириб чиқарди

Гап шундаки, бу кунда кўпчилик штатлар Juneteenth номидаги байрамни нишонлашади. 1865 йилнинг 19 июнида, АҚШда қуллик бекор қилиниши ҳақидаги фармон имзоланганидан икки йил ўтиб Техас штатида сўнгги қора танли қулликдан озод этилган, шунинг учун бу кун Америкада афроамерикаликлар учун алоҳида кунга айланган.

Мамлакатда афроамерикалик Жорж Флойднинг полиция томонидан ўлдирилиши воқеасидан кейин бошланган кенг кўламли намойишлар давом этаётган маҳалда Трампнинг митингни ўтказиш учун танлаган жойи бўйича ҳам саволлар туғилмоқда.

Айнан Тулсада 1921 йилнинг май ойи охирида афроамерикаликларга қарши талончилик ва қирғин ўтказилган, натижада 300дан ортиқ афроамерикалик ўлдирилиб, уларга тегишли бўлган 1200дан ортиқ бинолар вайрон этилган. Ҳар йили 31 май куни айнан шу шаҳарда ушбу воқеа хотирланади, Tulsa Race Massacre номини олган бу қирғин АҚШнинг янги тарихидаги энг йирик ирқчилик руҳидаги оммавий қотиллик ҳисобланади.

Ўтган ҳафтанинг жума кунида Fox News телеканалига берган интервьюсида Трамп бу воқеа ҳақида билишини тан олди, аммо бу кун афроамерикаликлар учун алоҳида кунлиги учунгина ўзининг сайловолди митингини кейинроққа қолдирмоқчимаслигини маълум қилди.

Бунга жавобан конгрессдаги демократлар Трампнинг ирқчилик руҳидаги қарашлари ҳақида эслатишди.

«Бу шунчаки оқ танлилар устунлиги тарафдорлари томон кўз қисиб қўйиш эмас - у (Трамп) уларга байрам уюштириб бермоқчи», дея ёзган твиттерда сенатор Камала Ҳаррис.

«Тулса Америка тарихида ирқчилик руҳидаги энг йирик зўравонлик жинояти содир бўлган жой. Президентнинг бу ерда Juneteenth кунида чиқиш қилиши - ҳар бир америкалик қора танлига сиёсат ўзгармаслигини уқтирувчи номадир», дея унга қўшилади конгресснинг яна бир аъзоси Вэл Демингс.

Савдо палатасининг Тулсадаги ҳудудий бўлими раҳбари Черри Гэмбл Смит эса президентнинг бу ниятини шаҳардаги афроамерикаликлар юзига «тарсаки» тушириш деб атади.

Айрим нашрларда шаҳар расмийлари президент маъмуриятидан режалаштирилган маросимни бир кун кейинга суришни сўрагани, аммо Оқ уйдагилар бу сўровга рад жавоби қайтаргани ҳақида хабарлар тарқалди.

Кейинроқ, жума куни кечқурун Дональд Трамп твиттердаги саҳифасида «кўплаб афроамерикалик дўстлари ва тарафдорлари» сўрашгани учун митингни 20 июнга кўчиришга тайёрлиги ҳақида ёзди.

Трампнинг рейтинги нега қулади?
Қўшма Штатлар Covid-19 эпидемияси билан тўқнашган кунларда мамлакат раҳбари янги вирус аҳолига жиддий таҳдид сололмаслиги ҳақида гапиришда давом этди. Қарийб икки ярим ой - январь ойи бошидан март ойи ўрталаригача - Трамп вирус иссиқ кунлар бошланиши билан йўқ бўлиб кетиши ҳақида такрорлади ва эпидемияни «демократлар фитнаси» ва хитойликлар диверсияси деб атади.

Мухолифатчилар Оқ уй раҳбари 2018 йилда аввалги президент Барак Обама томонидан шу каби ҳалокатли вазиятлар учун тузилган эпидемиологик хизматини тарқатиб юборганини эслаб қолишди, аммо Трамп ҳар қандай эътирозларни қатъиян рад этди.

Ҳатто АҚШда ўлимлар сони 100 мингдан ошганида ҳам Трамп эътиборини бу масалага қаратишни истамади, халққа мурожаат билан чиқмади, фақатгина твиттердаги саҳифасида коронавирус қурбонлари учун уларнинг оилаларига ҳамдардлик билдириш билан чекланди.

Унинг можароли баёнотлари, хусусан, беморларни қуёш нури ва хлорлар билан даволаш ҳақидаги таклифидан кейин Оқ уйда коронавирус мавзусида кунлик брифинглар ўтказилиши тўхтатилди.

Бу вақтда президентнинг рейтинги узлуксиз равишда пасайиб борди, ўз навбатида унинг сайловдаги рақиби Жо Байденни қўллаб-қувватловчилар сони муттасил ошмоқда. Май охиридаёқ барча социологик хизматлар Демократик партия номзоди Трампни қарийб ўн пунктга ортда қолдираётганини кўрсатаётганди. CNN ўтказган сўнгги тадқиқотга кўра эса орадаги фарқ 14 пунктга етган.

Миннеаполисдаги фожиа эса Дональд Трампга яна бир имкон тақдим этгандек эди.

Жорж Флойднинг ўлими ҳақидаги илк хабар пайдо бўлиши биланоқ Трамп бу ҳодисани қаттиқ қоралаган ва Федерал тергов бюроси ҳамда адлия вазирлигига зудлик билан ишни текширишни бошлаш бўйича кўрсатма берганди.

Президент ўзини намойишкорона хотиржам тутиши узоқ давом этмади. Миннеаполисда оммавий намойишлар бошлангач, Трамп твиттердаги саҳифасида намойишчиларни «бандитлар» деб атади, шаҳар мэрини «жуда кучсиз, сўл радикал»лиги учун танқид қилди ва «талончилик бошланса, намойишчиларни отиш ҳам бошланиши» билан таҳдид қилди.

Трампнинг баёнотлари ижтимоий тармоқда катта муҳокамаларга сабаб бўлди. Твиттер тарихида давлат раҳбарининг твитлари илк марта яшириб қўйилди, твиттер маъмурияти буни Трамп «зўравонлик руҳидаги твитлар ёзаётгани» билан изоҳлади.

Кейинги кунда Оқ уй ҳовлисида чиқиш қилган Трамп Жорж Флойд ва намойишлар ҳақида бир оғиз сўз демади. Бунинг ўрнига у ўз баёнотини АҚШнинг Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилотидан чиқиши мавзусига бағишлаб, ЖССТни эпидемия тарқалиб кетишида яна бир бор айблаб ўтди.

Кейинроқ Оқ уй атрофида намойишчилар пайдо бўлгач Трамп бункерга яширинишга мажбур бўлгани ҳақида хабарлар тарқалди. Икки кун ўтиб президент Авлиё Иоанн черкови олдида суратга тушишга бориши учун полиция президент қароргоҳи атрофини резина ўқлар ва кўздан ёш сиздирувчи газ қўллаган ҳолда намойишчилардан тозалади.

Омма олдида чиқиши вақтида Трамп ўзини «қонун ва тартиб президенти» деб атади ҳамда намойишчиларнинг талаблари ҳақида эсламасдан, намойишлар вақтида етказилган моддий зарар ҳақида гапиришни афзал кўрди.

Ҳафта бошида полициячилар билан учрашув чоғида у ҳуқуқ-тартибот органлари ходимларини «ажойиб одамлар» деб атади ҳамда Жорж Флойд полициячи қўлида ҳалок бўлганини «қўрқинчли воқеа» сифатида қайд этди.

«Аммо 99,9 фоиз... (полициячилар - Би-би-си) - ажойиб, улар ажойиб одамлар», деган у.

Аслида эса полиция ислоҳотини талаб қилиб оммавий намойишларга чиқаётган америкалик сайловчилар бошқача сўзларни эшитишни исташади.

Собиқ вице-президент Жо Байден эса Дэлавер штатининг Вилмингтон шаҳридаги чиқиши вақтида тенглик ҳуқуқи учун курашувчилар ҳурматига тиз чўкди. Шундан сўнг у ирқчиликни Америка қалбидаги «очиқ жароҳат» деб атади.

«Ҳеч биримиз бундан қоча олмаймиз. Ҳеч биримиз бу ҳақда жим тура олмаймиз», деган у.

Собиқ президент Барак Обама ҳам чиқиш қилиб, шу вақтгача «миллионлаб америкаликлар ўз териси ранги туфайли ўзгача муносабат ҳис қилиб яшагани» ҳақида гапирди.

Республикачилар нима учун Трампни қўллашни исташмаяпти?
АҚШда давом этаётган намойишлар, афтидан, Республикачилар партиясини ҳам парчалаган. Ҳафта бошида бир қанча нуфузли республикачи-сенаторлар президентнинг навбатдаги твитларидан дарғазаб бўлганликлари ҳақида очиқ айтиб чиқишди. Сешанба куни Трамп Буффало шаҳридаги тинч намойиш вақтида полиция билан тўқнашув оқибатида жароҳатлангани айтилган 75 ёшли намойишчи ҳақида фикр билдириб, бу ҳодиса саҳналаштирилгани, бу қария аслида ANTIFA ҳаракати (мақсадини фашизмга қарши кураш деб атаган халқаро ҳаракат бўлиб, у сўл радикал партиялар ва ташкилотларни, турли автоном гуруҳларни, шунингдек, неонацизм ва ирқчиликка қарши курашувчи жамоат ташкилотларини бирлаштиради. Трамп бу ташкилотни террорчи ташкилот деб атаган) аъзоси экани ҳақида гапирди.

Трамп унинг маъмурияти Конфедерация ҳарбий генераллари шарафига номланган ҳарбий базалар номларини ўзгартиришни «хаёлининг бир чеккасига ҳам келтирмаётгани» ҳақида маълум қилганидан бир кун ўтиб, Сенатнинг республикачилар томонидан бошқариладиган қуролли кучлар иши бўйича қўмитаси ортиқча шовқинсиз Пентагондан уч йил ичида барча ҳарбий объектлардан бу номларни ўзгартиришни талаб қилди.

АҚШдаги таниқли республикачи сиёсатчиларнинг бир гуруҳи Трампнинг қайта сайланиши тарафдори эмаслигини очиқ баён қилишди. Булар қаторида - собиқ президент, кичик Жорд Буш, сенатор Митт Ромни, АҚШ собиқ давлат котиби Колин Пауэлл ҳам бор. New York Times нашрига берган интервьюсида аляскалик сенатор Лиса Мурковски ҳозирда Трампнинг қайта сайланиши учун овоз бериш масаласида иккиланаётганини айтиб ўтган.

Шунингдек, Пентагон раҳбарияти вакиллари ҳам президент билан ҳамфикр эмас. Пайшанба куни АҚШ Қуролли кучлари штаб бошлиғи қўмитаси раҳбари генерал Марк Милли президент суратга тушиши учун  намойишчилар куч ишлатиб қувилганини қоралади. Мудофаа вазири Марк Эспер эса президентнинг намойишларни бостириш учун ҳарбийлар жўнатилиши кераклиги ҳақидаги сўзларини ножўя деб атади.

Пентагоннинг собиқ раҳбари, генерал Жеймс Мэттис эса Atlantic журналида эълон қилинган мақоласида Трампнинг оммавий намойишлар вақтидаги баёнотларини мамлакат Конституциясига зид деб атади

«Биз ҳокимиятда туриб Конституциясини мазах қилаётган одамни қўллаб-қувватлашдан бош тортишимиз ва уни жавобгарликка тортишимиз керак», деган Пентагоннинг собиқ раҳбари.

Трамп эса Мэттиснинг сўзларини эътиборсиз қолдирмади.

«Менга унинг етакчилик услуби ёқмаганди, шу жумладан бошқаларга ҳам. Мен у кетганидан хурсандман», дея ёзди АҚШ президенти твиттерида.