2040 йилга бориб энергетика соҳаси қандай ўзгаради?

Яқин 23 йил ичида энергетика соҳаси бир қатор ўзгаришларни бошидан кечиради: тикланувчи энергетикага оид технологиялар босқинидан тортиб, сувнинг роли ошишига қадар, деб ёзади Insider.Pro.

Сўнгги ярим асрдан буён энергияни олиш ва уни сарфлаш усули у қадар ўзгаришларга дучор бўлгани йўқ. Лекин яқин ўн йилликларда ҳам ўзгаришсиз, аввалгидек қолмаслиги тайин. Энергиянинг қайта тикланувчи манбалари арзон ва ишончли бўлиб бормоқда, бутун жаҳон бўйлаб, олинган қувватни самарали сақлаш ва тақсимлаш технологиялари ишлаб чиқилмоқда, бу эса яқин 20–25 йил ичида энергетика соҳасида жиддий ўзгаришлар юз беришидан дарак бермоқда.

2015 йилда имзоланган иқлим бўйича Париж битими (ҳаттоки уни тарк этган Америка Қўшма Штатлари иштироксиз) ҳам келажакда энергияни қазиб олиш ва ишлатиш усулини кескин ўзгартириб юбориши мумкин, бироқ битимга кўра қабул қилинган чоралар иқлимда ўз ифодасини топиши учун кўп ўн йилликлар керак бўлади. 197 давлат томонидан қўллаб-қувватланган битимнинг биринчи галдаги мақсади глобал ҳароратни саноатлаштириш давригача бўлган даражага нисбатан Цельсий шкаласи бўйича икки даражадан кўпроққа ортиб кетишга йўл қўймасликдир.

Бунга эришишнинг ягона йўли нефть хомашёси ва кўмирдан энергия манбаи сифатида фойдаланишни камайтириш бўлиши мумкин. Халқаро энергетика агентлиги ўзининг «Халқаро энергетика истиқболлари — 2016» ҳисоботида энергияга нисбатан ошиб бораётган талаб таркибида углерод миқдори кам бўлган ёқилғилар ва тегишли технологиялар ҳисобидан қондирилиши мумкинлигини таъкидлаган.

Бутун жаҳон бўйлаб ҳукуматлар шамол ва қуёш энергияси каби тикланувчи энергия манбалари, шунингдек табиий газдан кенг фойдаланишни рағбатлантира бошлашлари кутилмоқда, чунки табиий газдан фойдаланилганда углерод ва ифлослантирувчи моддаларни ҳавога ажралиб чиқиши кўмирдан фойдаланилганидан кўра бир неча карра камроқ.

Яқин 20 йил ичида соҳадаги инвестицияларнинг 40 фоизи қайта тикланувчи энергетика ҳиссасига тўғри келади

Дунё қайта тикланувчи энергия манбаларига ўтаётган бир пайтда ҳам мавжуд энергетика объектлари улкан миқдорда нефть истеъмол қилишда давом этмоқда. Умуман олганда эса, энергиянинг турли кўринишларига инвестицияларнинг тақсимотида ўзгариш кўзга ташлана бошлаши кутилмоқда. Халқаро энергетика агентлигининг маълумотларига кўра, сўнгги 15 йил ичида жаҳонда энергетика соҳасига капитал қўйилмаларининг 70 фоизи қазиб олинувчи ёқилғи секторига тўғри келган. Агентликнинг кутишича, келажакда қайта тикланувчи энергетика секторига сармоялар миқдори орта бошлайди.

Кутилишича, 2017 йилдан 2040 йилгача бўлган оралиқ даврда энергия таъминотига 44 трлн. АҚШ доллари сарфланади, бу сумманинг 60 фоизи қазиб олинадиган ёқилғи ҳиссасига тўғри келади. Силжиш у қадар катта кўринмаётган бўлиши мумкин, лекин бу 2040 йилга келиб қайта тикланувчи энергия манбаларига 17,6 трлн. доллар инвестиция қилинишини билдиради.

Автомобиллар сони икки баробар кўп бўлади, лекин улар нефтдан камроқ фойдаланади

Электрмобиллар салоҳиятига доир барча шов-шувларга қарамасдан, ҳозирча уларнинг жаҳон автопаркидаги улуши жуда кичик. 2040 йилга бориб, бу ҳол, шубҳасиз ўзгаради. ХЭАнинг баҳолашича, бу вақтга келиб йўлларда ҳозиргига нисбатан икки баробар кўпроқ автомобиллар ҳаракатлана бошлайди, бироқ улар ҳозиргисидан камроқ нефть истеъмол қилади. Бунга бир қатор омиллар, жумладан, электрмобиллар сонининг кескин ортиши ҳисобига эришилади — 2040 йилга бориб уларнинг улушига сотилаётган янги автомобилларнинг ярмидан кўпроғи тўғри кела бошлайди.

Келажакни нималардан иборат бўлишини тасаввур этиш учун, Ford Motor’нинг электрмобиллар ва гибридлар ишлаб чиқаришни кенгайтириш борасида яқинда ошкор қилинган режаларига назар ташлаш кифоя. Компания АҚШдаги ўз заводини кенгайтириш учун 700 млн. доллар сарфламоқчи. У ерда электрмобилларнинг икки янги модели ишлаб чиқарилади, яқин йилларда эса электрмобиллар ва гибридларнинг яна олтита модели тақдим этилади.

Лекин 2040 йилга бориб ҳам транспортлар, айниқса, авиация ва юк ташувчилар учун қазиб олинадиган ёқилғи турларига талаб катталигича қолаверади. Нефткимё маҳсулотларига талаб ҳам ошиб кетади, чунки янада зичлашган Ер аҳолисининг пластмасса, резина, ўғитлар ва кўплаб бошқа маҳсулотларга талаби орта бошлайди.

АҚШнинг жаҳонни энергия билан таъминлашдаги роли ўзгаради

Транспорт ва электр энергияси ишлаб чиқариш каби соҳаларда тикланувчи энергия манбаларига нисбатан талабнинг ошиши, шунингдек, АҚШда қазиб олинувчи ёқилғи миқдорининг ўсиши мамлакатларнинг ўзларини хомашё билан таъминлаш ва зарур инфратузилмага эга бўлиш хоҳишларига ўзгартириш киритади. Бу эса Американинг ҳарбий устуворлигининг ўзгаришига ҳам олиб келиши тайин.

Ўнлаб йиллар мобайнида АҚШ жаҳоннинг турли қисмларида нефть хомашёсига эгалик қилиш учунгина ўзларининг иштирокини сақлаб келаётган эди. Бироқ, Американинг хориждаги нефтга боғлиқлиги илғор технологиялар ва электрмобилларнинг кенг тарқалаётгани билан камая бошламоқда. Бу эса АҚШнинг жаҳон кемачилик йўналишларини назорат қилиш заруриятини пасайтиради.

Бир вақтнинг ўзида АҚШнинг электр таъминоти тизимини ишчи ҳолатда қўллаб, унинг хавфсизлигини туриш янада муҳим аҳамият касб этади. Кейинги бир неча ўн йилликлар мобайнида мамлакатда ишлаб чиқарилган, жумладан қуёш ва шамолдан олинган электр энергияси Америка транспорт тармоғининг катта қисмини таъминлайди, автомобиллар томонидан истеъмол қилинаётган нефть миқдори камаяди ва уни импорт қилиш ҳам қисқаради.

Шу сабабли АҚШ ҳукумати мамлакат ичида энергетика ва инфратузилма активларини ҳимоялашга катта харажат қила бошлайди, хориждан келаётган нефть мамлакат соҳилларига етиб келишини таъминлаш учунгина камроқ маблағ ажратади.

Табиий газ бозори улуши орта бошлайди

Кейинги 23 йил ичида кўмирга бўлган талаб қисқара бошлайди, бироқ нефть хомашёсига бўлган талаб ортиб бориши мумкин, агар у нисбатан арзон бўлиб турса. Яна бир қазиб олинувчи ёқилғи — табиий газнинг улуши ҳам глобал энергетик бозорда ошиб кетиши мумкин.

Табиий газ сувни заҳарловчи ва смог ҳосил қилувчи углерод ва зарарли зарралар чиқишини генерация қилади, бироқ у бугунги кунда углеводородларнинг «энг тозаси» ҳисобланади. Бундан ташқари технология инновациялар шарофати билан табиий газни қазиб олиш арзонлашди, жаҳон бўйлаб талабнинг ошиши эса ишлаб чиқарувчилар йирик суммаларни газни суюлтириш ва экспорт қилиш қувватларига инвестиция қилишларига замин яратди.

Табиий газдан нефткимё ишлаб чиқариш соҳаси учун хомашё сифатида кенгроқ фойдаланила бошлайди, айниқса АҚШда. Биргина кейинги 10 йилнинг ичида нефткимё маҳсулотлари ишлаб чиқарувчилари Мексика қўлтиғи соҳилларида ишлаб чиқариш қувватларини кенгайтиришга 200 млрд. доллар сарфлашни режалаштиришмоқда. Бу заводлар ўнлаб йиллар ишлаб бериши аниқ.

Электр энергиясисиз яшаётган инсонлар сони икки баробар қисқаради

БМТ маълумотларига кўра, ҳозирги кунда бутун жаҳонда 1,2 млрд. киши электр энергиясидан фойдаланиш имконига эга эмас. Гарчи БМТ 2030 йилга бориб барчани ялпи энергия истеъмолини таъминлашга уринаётган бўлса-да, кейинги 23 йил ичида бундай инсонлар сони 500 млн. кишигача камаяди, чунки энергия ишлаб чиқаришнинг ўсиши асосан ривожланаётган давлатлар ҳисобига рўй беради.

ХЭАнинг баҳолашича, электр энергиясидан фойдаланмасдан яшашга мажбур бўладиган инсонларнинг аксарияти Саҳрои Кабирдан жанубдаги Африканинг қишлоқ ҳудудларида турмуш кечиришади.

Сув ва энергия янада қаттиқроқ боғланади

Яқин ўн йилликларда сув энг таҳдидларга дучор бўлган ресурслардан бирига айланади. Иқлимнинг ўзгариши ва жаҳон аҳолисининг доимий суръатда ўсиб бориши туфайли 2040 йилга келиб сув янада қимматроқ ва унга етишиш мушкулроқ бўлиши мумкин. Бунинг оқибатлари энергетика соҳасида ҳам ўз аксини топади.

Сув ва энергетика ўртасидаги боғлиқлик янада жипсроқ бўлади. Чунки яқин 20–25 йил ичида сайёрамиз аҳолиси камида миллиард кишига кўпаяди, инсонларга тоза ичимлик сувининг янги манбалари керак бўлади. Унинг бир қисми денгиз сувини чучуклаштириш ва ишлатилган сувни тозалаш каби энергия талаб қилувчи усуллар орқали олинади.

Бир вақтнинг ўзида сувнинг ўзи ҳам энергия ишлаб чиқаришда муҳим роль ўйнайди: бу электр станцияларида генераторларни ишга туширувчи буғ, гидроэлектрстанцияларни таъминловчи дарёлар, нефть ва газ қудуқларида гидропарчалашда фойдаланиладиган сув ҳамдир. Энергия ишлаб чиқариш ва инсонлар ҳаётини таъминлаш учун жаҳонга янада кўпроқ сув керак бўлаверади.