Ёш, вақт, кун чеклови ва буткул тақиқ – спиртли ичимликлар савдосига қарши қаерда қандай курашилади?

24 сентябрь куни Россия бош вазири ўринбосари Татьяна Голикова агарда алкоголли ичимликларни сотишда ёш чегарасини 18дан 21 ёшгача ошириш бўйича таклиф берилса, Дума уни кўриб чиқишга тайёрлигини билдирди. Россия соғлиқни сақлаш вазирлигининг билдиришича, алкоголь сотиб олиш учун минимал ёшнинг оширилиши унинг истеъмол даражасини камайтириш учун истиқболли чора ҳисобланади ва вазирлик бу борада таклиф ишлаб чиқмоқда.

Дунё мамлакатларида тартиб қандай?

Россия Федерацияси қонунчилигига мувофиқ, 18 ёшга тўлмаганларга алкоголли ичимликлар сотиш тақиқланади. Алкоголь билан савдо қилиш учун лицензия сотиб олиш шарт, аммо ўткирлик даражаси 6 фоиздан паст бўлган алкоголли ичимликлар сотиш учун лицензия шарт эмас. Таълим, тиббиёт, спорт иншоотлари яқинида, шаҳар ва шаҳарлараро жамоат транспортида, бозор, ҳарбий объектларда, митинг ва намойишларда спиртли ичимликларнинг дистанцион савдоси буткул тақиқланади.

Мамлакат ҳудудида соат 23:00дан эрталабки соат 08:00гача алкоголь сотиш тақиқланган. Фақат кафе ва ресторанлардагина кечаси ҳам спиртли ичимлик сотиш мумкин бўлиб, бунда сотувчи ичимлик идишини очиб бериши, харидор эса ичимликни ўша муассаса ҳудудида ичиши шарт.

Ёш чеклови: қаерда қандай?

Жаҳоннинг қатор давлатларида алкоголли ичимликлар сотишда харидорларнинг ёш чеклови турлича бўлиб, аксариятида бу 18 ёшдан бошланади. Европадан бошлайдиган бўлсак, Буюк Британия, Германия, Франция, Бельгия, Дания, Италия, Польша, Исландия, Чехия, Португалия ва Греция каби давлатларда 18 ёшга тўлмаганларга алкоголли ичимликлар сотиш тақиқланади.

Осиё мамлакатларида ёш чеклови 18дан 25 ёшгачани ташкил қилади. Масалан, Ҳиндистоннинг айрим штатларида алкоголли ичимликлар 18 ёшдан ошган шахсларга сотилса, яна айрим штатларида ёши 25дан ошганларгина спиртли ичимлик сотиб олишга ҳақли ҳисобланади. Индонезияда 21 ёшдан ошганлар алкоголь истеъмол қилишлари мумкин. Хитойда 18, Кореяда 19, Японияда эса 20 ёшдан катталар спиртли ичимлик сотиб олишларига рухсат этилган.

Лотин Америкаси мамлакатларида, хусусан Аргентина, Бразилия, Мексикада ҳам 18 ёшга тўлмаган шахсларга алкоголь маҳсулотлари сотиш тақиқланади. Парагвайда 20, Кубада 16га тўлмаганлар спиртли ичимлик сотиб олиши мумкин эмас.

АҚШда эса барча штатларда фақатгина 21 ёшга тўлганларга алкоголли ичимликлар сотилиши белгилаб қўйилган бўлиб, харидор шахсини тасдиқловчи ҳужжатни кўрсатиши шарт.  

Сотувчини жарима ёки қамоқ кутади.

Айрим мамлакатларда алкоголь сотишда қонунга риоя қилмаган сотувчиларга нисбатан кескин жазо чоралари белгиланган. Масалан, Францияда 18 ёшга тўлмаганларга алкоголли ичимлик сотган сотувчи 7500 евро жаримага тортилади.

Италияда бундай қонунбузарлик учун сотувчи 1000 еврогача жарима тўлаши белгиланган бўлиб, 16 ёшга тўлмаган шахсга ичкилик сотган сотувчи 1 йилгача қамоқ жазосини олиши мумкин.

Швейцарияда эса жазо янада қатъий – қоидани бузган сотувчи уч йил муддатга озодликдан маҳрум этилади.

Монополия ва сотув вақтини белгилаш – чора сифатида 

Жаҳон мамлакатларида алкоголли маҳсулотлар савдосига қарши курашда ёш чекловидан ташқари, монополия ўрнатиш, савдо вақтини чеклаш ёки алоҳида кунини белгилаш каби чоралар ҳам қўлланилади.

Дания, Норвегия ва Швецияда спиртли ичимликларни сотиш ва ишлаб чиқаришга давлат монополияси ўрнатилган бўлиб, уч давлатда ҳам қатъий вақт чеклови ўрнатилган: Швецияда спиртли ичимлик фақат эрталаб соат 10дан соат 18гача, шанба кунлари эса соат 15гача сотилади. Якшанба ҳушёрлик куни бўлиб, барча алкоголли ичимликлар сотувчи дўконлар ёпиқ бўлади.

Финляндияда алкоголни эрталаб соат 10дан соат 17гача, шанба кунлари соат 14гача сотиб олиш мумкин. Қатъий давлат назорати ва нархлар юқорилиги сабабли Скандинавия давлатлари спиртли ичимлик энг кам истеъмол қилинадиган мамлакатлар сирасига киради.

Айрим давлатларда алкоголли ичимликлар фақатгина махсус дўконларда сотилади. Бу айниқса АҚШда кенг тарқалган. Техас, Канзас, Нью-Йорк ва бошқа қатор штатларда ўткир ичимликларни Liquor store ёзуви бор ва тегишли лицензияга эга магазинлардан сотиб олиш мумкин.

Швецияда ҳам алкоголь савдоси билан Systembolaget компанияси шуғулланади. Қуввати 3,5 фоиздан баланд бўлган ичимликлар фақатгина мана шу тармоқ магазинларида сотилади. Финляндия, Норвегия, Туркия, Канадада ҳам алкоголли ичимликлар савдосига давлат монополияси ўрнатилган.

Италияда жамоат жойларида, бар ва клубларда тунги соат 3:00дан эрталаб 6:00гача алкоголь савдоси тақиқланган. Магазинлар эса ярим тундан тонггача спиртли ичимлик сота олмайди.

Ҳиндистонда эса «қуруқ кунлар» жорий этилган бўлиб, маълум бир штатда ҳафтанинг белгиланган кунида алкоголли маҳсулотлар умуман сотилмайди. 

Дунёда алкоголли ичимликлар сотилиши бутунлай тақиқланган давлатлар ҳам бор. Булар Судан, Мавритания, Сомали, Саудия Арабистони, Эрон, Қатар, Покистон, БАА, Афғонистон, Кувайт, Яман, Бангладеш, Мальдив ороллари, Уммон ва Бруней султонлигидир. Бу мамлакатларда алкоголни нафақат сотиш, балки истеъмол қилиш ҳам тақиқланган. Покистон, Мальдив ва БААда эса бу тақиқ сайёҳлар ва мусулмон бўлмаган аҳолиги нисбатан амал қилмайди.

Ўзбекистонда тартиб қанақа?

Ўзбекистонда белгиланган қонунчиликка кўра, алкоголли маҳсулотни сотаётган сотувчи кўриниши йигирма ёшдан кичик кўринган харидордан унинг ёшини тасдиқловчи ҳужжатни кўрсатишни талаб қилиши, ҳужжат мавжуд бўлмаган тақдирда эса сотишни рад этиши шарт.

Шунингдек, алкоголли маҳсулотлар 20 ёшга тўлмаган шахсларга сотилмаслиги ҳамда алкоголли ва тамаки маҳсулотларининг инсон организмига салбий таъсири ҳақидаги огоҳлантирувчи ёзувлар мавжуд бўлмаган савдо нуқталарида сотиш тақиқланади.

Алкоголли маҳсулот идишида уни истеъмол қилишнинг инсон организмига салбий таъсири тўғрисидаги матн ва (ёки) сурат шаклидаги тиббий огоҳлантириш мавжуд бўлмаган тақдирда ҳам уларни савдога чиқариш мумкин эмас.

Умумий овқатланиш жойларида алкоголь маҳсулотларини олиб чиқиб кетиш учун сотиш ҳам тақиқланади.

Шу йилнинг 23 августида Норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар лойиҳалари муҳокамаси порталига алкоголли маҳсулотлар билан чакана савдо қилишни тартибга солишга йўналтирилган ҳукумат қарори лойиҳаси муҳокама учун жойлаштирилганди.

Муҳокамаси 7 сентябрь куни ниҳоясига етган мазкур қарор лойиҳасига кўра, савдо объектлари ва умумий овқатланиш корхоналарида соат 21:00дан соат 9:00га қадар алкоголли маҳсулотларни сотишга йўл қўймаслик кўзда тутилган.

Шунингдек, алкоголли маҳсулотларни қуйиб савдо қилишни фақат умумий овқатланиш корхоналарида алкоголли маҳсулотлар билан чакана савдо қилиш ҳуқуқини берадиган рухсат гувоҳномаси асосида амалга ошириш таклиф қилинган.

Бу ҳақдаги норматив-ҳуқуқий ҳужжат 2018 йил 15 октябргача қабул қилиниши мўлжалланган.

Дилшод Асқаров

Kun.uz журналисти