Беларус: Тихановская расмий натижаларни тан олмади, Путин Лукашенкони табриклади

10 август тонгида Беларус МСК президентлик сайловларининг илк расмий натижаларини эълон қилди. Унга кўра, Александр Лукашенко сайловчиларнинг 80 фоизидан ортиғининг овозини қўлга киритган, унинг асосий рақиби, мухолифатчилар номзоди Светлана Тихановская — 10 фоизга яқин овоз олган. Сайловда давомат 84 фоиздан юқори бўлди. Бу натижалар сайлов участкалари ёпилиши билан ҳукумат аккредитация берган социологлар томонидан эълон қилинган экзит-поллар билан деярли бир хил. Бу натижа мухолифатчилар айтган натижаларнинг акси - улар томонидан интернетда ташкил этилган ва 1,1 миллиондан ортиқ сайловчи иштирок этган «Голос» лойиҳасида Тихановская 70 фоиздан ортиқ овоз олиб ғолиб бўлгани маълум қилинганди. Россиялик социолог Григорий Юдин бу рақамларнинг бирортасига ишониб бўлмаслигини айтмоқда: расмийси — шаффоф эмас, муқобили — овозларни ҳисоблаш методологиясида камчиликлар бор. Тихановскаянинг штаби расмий натижалар тан олинмаслигини билдирди. «МСК томонидан эълон қилинган сайлов натижалари ҳақиқатга ва соғлом ақлга тўғри келмайди», — деган Тихановскаянинг матбуот котиби Анна Красулина.

Овоз беришнинг илк натижалари эълон қилиниши ортидан Беларуснинг йирик шаҳарларида оммавий намойишлар бошланиб кетди. Намойишлар иштирокчиларининг аниқ сонини келтириш қийин, аммо 10 августга ўтар кечаси ўн минглаб кишилар кўчаларга чиққанди. Энг йирик намойишлар пойтахт Минскда бўлиб ўтди, бу ерда намойишчилар милиция ва ҳарбийлар томонидан қаттиққўллик билан тарқатилди. Намойишчилар чиқинди қутиларидан баррикадалар қуришга ҳаракат қилишди, уларни йўлларни тўсиб қўйган автомобилчилар қўллаб-қувватлади. Милиционерлар намойишларни бостириш учун бор воситалардан фойдаланишди: кўздан ёш сиздирувчи газдан тортиб, шовқинли гранаталаргача, шунингдек, одамларга резина ўқлар ёғдирилди. Аммо намойишчилар милиционерлар билан тўқнашувдан қочишмади ва уларга тошлар, бутилкалар ва файерлар улоқтиришди, намойишлар тунги соат учгача давом этди. Тун ярмида мамлакатнинг кўплаб намойишлар тинчиди, лекин одамлар уйларига тарқалиш олдидан «Эртага» дея ҳайқиришди.

Тартибсизликлар вақтида камида бир намойишчи вафот этган. Интернетда намойишчилардан бири автозак ғилдираклари остида қолиб кетаёгани тасвирланган сурат тарқалганди. Ҳозирда айнан ким ҳалок бўлгани тасдиқланмаган. Хабар қилинишича, яна уч киши милиция юк машинаси билан тўқнашув оқибатида жиддий жароҳат олган. «Весна» маркази маълумотига кўра, Минскдаги шифохоналарга милиция билан тўқнашувларда жароҳатланган ўнлаб кишилар ётқизилган. Милиция ҳаракатидан жабр кўрганлар орасида «Медуза» нашрининг махсус мухбири Максим Солопов ҳам бор. У Беларусдаги воқеаларни ёритиб борган ва 10 августга ўтар кечаси соат 1:30да у билан алоқа узилган. 10 август куни Россиянинг Daily Storm нашри Солопов «жуда аёвсиз калтаклангани» ҳақида хабар берди. 

Беларусда сайлов куни сўнгида интернет амалда узилди, беларус сайтлари ишламай қолди. «Белта» ва Tut.by каби йирик сайтлар фаолиятини телеграм орқали олиб боришга мажбур бўлди. 9 август воқеалари асосан телеграм каналлар орқали ёритиб борилди, лекин бу каналларнинг ишончлилиги даражасини аниқлаш мушкул эди.

Сўнгги маълумотларга кўра, мамлакат бўйлаб 200дан ортиқ киши қўлга олинган. 10 август куни «Весна» ҳам шунга яқин маълумот тарқатган ва қўлга олинганлар сони аслида кўпроқлигини билдирганди. Ҳукумат «ҳуқуқ тартибот органлари ходимларига зўравонлик» факти бўйича жиноий иш қўзғаган ва ташкилотчиларга 8 йилдан 15 йилгача бўлган муддатда қамоқ жазоси таҳдид солмоқда. Лекин ҳозирча қўлга олинганлар сони 2010 йилги президентлик сайловлари вақтида Минскда қўлга олинган намойишчилар сонидан анча кам. Ўшанда сайлов натижалари эълон қилиниши ортидан милиция билан тўқнашувлар бошлангач, 600дан ортиқ киши қўлга олинган, шу жумладан, мухолифатчиларнинг раҳбарлари ҳам. Қайд этиш керакки, ўшанда Минскдан бошқа шаҳарларда намойишлар бўлиб ўтмаган. 10 августга ўтар кечаси Тихановскаянинг штаби ҳам баррикада ўрнатгани ҳақида хабарлар тарқалди, аммо бу маълумот тасдиқланмади.

Беларусдаги воқеалар юзасидан биринчи бўлиб Украина президенти Владимир Зеленский муносабат билдирди. У Александр Лукашенко сайловларда ғолиб чиққани тўғрисидаги Марказий сайлов комиссияси маълумотларига қўшилмаган. «Бу каби кўламдаги шубҳа - тобора кучайиб бораётган зўравонлик, можаро, оммавий тартибсизликларга тўғри йўлдир», дейди Зеленский. У фейсбукдаги саҳифасида беларусларни сабрли бўлишга, кўчаларда зўравонликларни амалга оширмасликка ва мураккаб бўлса-да, максимал даражада очиқ диалогга чақирган. Польша ташқи ишлар вазирлиги эса кескинроқ баёнот билан чиқди. «Ҳуқуқ-тартибот органларининг шафқатсиз реакциясига, тинч намойишчиларга куч ишлатилишига тоқат қилиб бўлмайди. Биз Беларус ҳукуматига вазиятни оғирлаштиришни бас қилишни ва инсон ҳуқуқларини ҳурмат қилишни сўраб мурожаат қиламиз», дейилади вазирлик баёнотида. Польша бош вазири Матеуш Моравецкий Беларус воқеалари бўйича ЕИнинг шошилинч саммитини чақиришни таклиф этган.

Владимир Путин Лукашенкони қайта сайлангани муносабати билан табриклади. Хабарларга кўра, Александр Лукашенкони Хитой раҳбари Си Цзиньпин ва Қозоғистон президенти Қосим-Жўмарт Тўқаев ҳам сайловдаги ғалаба билан табриклашга улгурган. Қозоғистон раҳбари «мураккаб сиёсий вазиятда ўтказилган сайлов натижалари Сизнинг Беларус мустақиллиги ва суверенитетини мустаҳкамлашга йўналтирилган стратегик курсингиз халқ томонидан қўллаб-қувватланаётганини кўрсатади» деган. Лукашенко 10 август тонгида Беларус миллий биотехнология корпорациясига ташриф буюрди ва сайловдан кейин илк бор баёнот берди. «Битта сиёсат бўлиши керак — одамлар», деган у. Лукашенко ҳозирча сайлов натижалари бўйича фикр билдирмаган.

Светлана Тихановская ўзини Беларусдаги президентлик сайловлари ғолиби деб эълон қилди. «Биз сайлов натижаларини тан олмаймиз. Биз ҳақиқий протоколларни кўрдик. Овози ўғирланди деб ҳисоблаганларнинг барчасини жим турмасликка чақираман», деган Тихановская. У Александр Лукашенко билан учрашишга тайёрлигини билдирган. Унинг штаби Александр Лукашенкодан «ҳокимиятни тинч йўл билан топшириш»ни талаб қилган.

Светлана Тихановская кечаси Минскда рўй берган воқеаларга тоқат қилиб бўлмаслигини билдирган. Штабга кечаси ҳам, бугун ҳам тартибсизликлар вақтида қурбонлар бўлгани ҳақида хабарлар келмоқда. Номзод бу маълумотлар тасдиқланмаслигига умид билдирган, акс ҳолда бу «якуннинг бошланиши» бўлиши ҳақида гапирган.

Тихановскаянинг штаби давомли намойишларга тайёргарлик кўрмоқда. «Мен ҳибсга олинишимга сабаб кўрмаяпман ва Беларусдан кетмоқчи эмасман», — деган у.

Беларус ИИВ намойишлар вақтида ҳуқуқ-тартибот органлари вакилларидан 39 киши, фуқаролардан 50дан ортиқ киши жароҳатлангани ҳақида маълум қилган.