Ўзбекистон олтин экспорти бўйича жаҳон етакчисига айланди. Бу борадаги хавотирлар ўринлими?

«Ҳақиқатан ҳам, сўнгги пайтларда биз кўп хабарларда Ўзбекистон кўп олтин сотяпти, деб ўқияпмиз. Пандемия пайтида Ўзбекистон экспортини қўллаб-қувватловчи оптимал ечимлардан бири бу – олтин экспорти. Чунки биз олтин қазиб олиш бўйича етакчи давлатлардан биримиз. Aвгуст ойида олтиннинг бир унцияси 2000 доллардан ошиб кетди. Бу рекорд даражадаги нархлар. Шу пайтдан биз ҳам фойдаланишга ҳаракат қилдик.

Табиий иқтисодий ҳолатларга қарайдиган бўлсак, сизда нимадир кўпроқ бўлса, шу нарса жуда қиммат бўлиб кетса, уни сотиш пандемия даврида жуда яхши ечим. Бу борадаги ваколат – монетар сиёсатни юритувчи мустақил орган сифатида Марказий банкка берилган», – дея тушунтиради у.

– Олтин сотганимиз яхшими ёки ёмонми? Сотилган олтин пуллари қаерга кетяпти?

– Ҳозирги кунда олтинни сотганимиз яхшироқ. Буни ҳукумат эмас, Марказий банк юритади. Aйтайлик, Навоийдаги завод олтин қазиб олди. Марказий банк эса аввал ундан олтинни сотиб олади. Олинган олтинни олтин-валюта захирасига қўшади. Олтин-валюта захираси шу билан бойитилади.

Дунёда олтин қиммат бўлиб кетган пайтларда Марказий банк мутахассислари, молиячилари олтинни сотиб, унинг нархи тушган пайтда қайтариб сотиб олиш билан олтин-валюта захирасини оширади. Масалан, сиз олтиннинг 10 тоннасини сотганингиз билан, 10 тонна олтин пули сарфлаб юборилди, дегани эмас – сотишдан тушган маблағлар валюта захирасини бойитиб, умумий олтин-валюта захираси ҳажмига таъсир этмаслиги мумкин.

– Бозорни прогноз қилиб бўладими?

– Бозорни башорат қилса бўлади. Чунки ноаниқлик юзага келган пайтда доим олтинга бўлган талаб ошади. Aйтайлик, Aмерикадаги сайловлар, Европа яна карантинга қайтиши, иқтисодиёт яна тўхташи кабилар шароитида валютага эмас, олтинга бўлган талаб ошади.

Агар карантин юмшаётган, пандемия чекинаётган бўлса, сиёсатда барқарорлик бўлиб, жаҳон иқтисодиёти ривожланиб бораётган бўлса, валютага нисбатан яна ишонч ортади. Шу сабаб буни моделлаштириш мумкин.

Лекин бу ерда ягона савол қолиб кетяпти. Биз олтинни экспорт ҳам қиламиз. Марказий банк уни нафақат сотиб олиб, ўзининг олтин-валюта захирасига қўшади, балки уни тўғридан тўғри экспорт ҳам қилади. Биз шу экспортнинг аниқ статистикасини билишимиз керак. Бунинг статистикаси расмий захиралар статистикаси билан қоришиб кетяпти, деб ўйлайман.

Марказий банкдан мана шу статистикани аниқ ажратиб кўрсатишини сўраган бўлардим. Дейлик, 2019 йилда Ўзбекистон 100 тоннадан ортиқ олтин экспорт қилган. Бу – Ўзбекистон тарихидаги рекорд даражалардан бири ҳисобланади. Ёки бу йил учинчи чоракнинг ўзида биз 30 тоннадан ортиқ тиллани экспорт қилдик. Бу ерда унинг қанчаси захирадаги олтинни валюта кўринишига айлантириб қўйиб, кейинчалик яна олтин сотиб олиш кутилмасига боғлиқ бўлган эди ва қанчаси экспорт бўлиб, ялпи ички маҳсулотимизни қўллаб-қувватлаш учун бюджетга туширилди, деган саволлар турибди.

Буларни нега ҳукумат эмас, Марказий банк қилади, деган савол пайдо бўлиши мумкин. Буни шундай тушунтириш мумкин. Марказий банк Ўзбекистоннинг олтин компаниясидан олтинни сўмга сотиб олса, валютада чет элга сотяпти. Шу билан четдан валюта олиб кирилади ва кириб келган валюта биржа орқали бозорга чиқарилади. Шу орқали маълум миқдордаги сўмни йиғиштириб олиш мумкин. Демак, Марказий банк бу орқали инфляцияга таъсир қилади. Шунингдек, валюта курсининг тушиши ёки ошиши кабиларда роль ўйнайди.

– Aввалги эпохамизда бу даражада кўп олтин сотмасдик ва ташқи қарзимиз бу даражада тезлик билан ўсмасди. Ҳозир айнан мана шу жараён кузатилаётгани учун аҳолининг хавотири ошмоқда.

– Ҳозир аввалгидан анча кўп олтин сотяпмиз, дейишга асослар йўқ. Чунки аввалги эпохада олтин сотилган ёки сотилмагани, сотилган бўлса, қанча миқдорда сотилгани ҳақида маълумот йўқ.

Биз илк марта евробонд жойлаштирганимизда, олтин валюталаримизни очиқлаш мажбуриятини олганмиз. Эндиликда олдин эълон қилинмаган рақамлар очиқланяпти, рақамлар катталашгани сари одамларда савол туғилиши мумкин. Очиқлик сиёсати муаммоларни очиб ташламайди, у бор нарсани кўрсатади холос. Фақат Марказий банк бу ерда улар тиллани чегарадан олиб ўтиши билан бозорга қўйганда экспорт ҳисобланадими ёки бўлмаса валютани ўзининг ҳисобига келтирса, экспорт ҳисобланадими, деган саволга аниқлик киритиши керак. Улар экспорт қисми қаерда эканини аниқлаб берса, ўрганиш имкониятимиз бўларди.

– Бу тенденция оддий халқ учун яхшими ёки ёмонми?

– Ҳозирги кунда кўпроқ олтин сотиш – ёмон танловлар ичидаги яхши танлов. Ҳозирги пандемия, инқироз даврида Ўзбекистоннинг яхши йўлларни излаш учун ҳеч қанақа имконияти йўқ. Биз жуда ҳам қийин вазиятда яхши танлов қилишга мажбурмиз.

Балки Марказий банкда олтин арзонлашганда яна қайтариб сотиб олиш режалари бордир. Шуларга таянган ҳолда, улар захирани тўлдириши мумкин. Марказий банкдан захира ва экспорт ўртасида ажратилган тафовутни аниқ белгилаб беришини яна бир бор сўраган бўлардик.