Жамиятдаги қизил чизиқ. Қадриятларга қарши бориш эркинликми ёки аҳмоқлик?

Бошқа яқинроқ мисол бераман. Яқинда Англиянинг «Манчестер Юнайтед» клуби ҳужумчиси, уругвайлик Эдинсон Кавани ижтимоий тармоқда бир одамга «негрито» деб мурожаат қилгани катта муҳокамаларни келтириб чиқарди. Ўша одам Каванининг дўсти бўлган, у одам қора танли ҳам бўлмаган, умуман, Уругвайда бу сўз ҳақорат эмас, эркалаш маъносида ишлатилиши ҳам маълум – аммо футболчи учта ўйинга дисквалификация қилинди, жарима тўлади.

«Сиз Англияда яшаяпсиз, бу ерда биз тоқат қила олмайдиган маълум чизиқ ва чегаралар бор ва уни эътиборга олишга мажбурсиз», деб тушунтирилди. Жамиятда қандайдир ўз сўзига эга бўлган сиёсий етакчи, журналист ёки жамоат фаоли эмас, иши тўп тепиш бўлган бир футболчининг дўстига ҳазили ҳақида кетяпти гап, тасаввур қиляпсизми?

Албатта, Каванини кўчада қора танлилар тутиб олиб калтакламади, унинг сўзлари ҳеч кимнинг ҳамиятига ҳам тегмаган, менимча. Бу кўпчиликнинг кўз ўнгида турадиган шахсларнинг масъулияти, уларнинг сўзлаш чегараси бошқаларнинг тушуниш чегарасидан ҳам торроқ, нозикроқ бўлиши кераклиги ҳақида эди бу мисол. Бугун бу сўзларга эътибор берилмаса, эртага уни қўллаш ҳам оддий ҳолатга айланади, нотўғри контекстлар, «тўғри тушунмаганлар» ва орқасидан калтакланганлар ҳам пайдо бўлади. Европада бу масалаларнинг жуда жиддий қабул қилиниши, чегараларнинг ҳаддан ташқари тор олиниши ҳам шундан.

Энди ЛГБТ, хусусан, «гейлар» ҳақида. Бу тушунча ҳақида халқимизда шаклланган муносабат ўша юқорида айтилган қизил чизиқлар тоифасига киради. Юртимизнинг аксарият қисми амал қилиш ёки қилмаслигидан қатъи назар, эътиқод қиладиган Ислом динининг ҳам бу борадаги қарашлари ҳаммага маълум. 

Бу ерда бир нозик нуқта борки, алоҳида таъкидлаш керак. «Гейлар»га толерантликни тарғиб қилаётганлар учун бу мавзуга Исломнинг муносабатини қоралар эканлар, айтайлик, «гейлик касаллик экани, қандай қилиб, Худо инсонни шундай яратиб, яна уни жазолаши»ни мантиқсизликка йўймоқдалар. Мен диний олим эмасман, лекин худди ўша мантиқ билан, келинг, аслида бироз бошқача эканини тушунтиришга ҳаракат қиламан.

Ислом зинони қоралайди ва гуноҳ деб билади. Яъни нафақат эркак ва эркак, балки эркак ва аёл алоқаси, агар никоҳ бўлмаса, катта гуноҳ иш саналади. Эркак ва эркакни эса, никоҳлаш мумкин эмас. Демак, икки эркак орасидаги ҳар қандай жинсий алоқа гуноҳ ҳисобланади. Бундан келиб чиқадики, «гейлик»ка қаршилик маълум бир тоифани камситиш ёки уларни таъқиб қилиш эмас, аниқ бир актни (амални) қилганларга қарши курашдир.

Энди, «шундай туғилган бўлса нима қилсин?» деган саволга жавоб шундан иборатки, агар буни касаллик деб ҳисоблаган тақдиримизда, бу ўша инсоннинг синовидир. Исломда ҳеч ким гейларни шундай туғилгани учун ёки шундайлиги учун жазоламайди. Бир одам қандайдир касаллик ёки гормонал етишмовчилик туфайли аёлларга майли йўқ бўлса, бу уни гуноҳкор ёки жиноятчига айлантириб қўймайди. Ундан даволаниш ёки сабр қилиш талаб қилинади, холос. Фақатки, бошқа эркак билан жинсий алоқа қилмасин, бўлди. Жинсий алоқа зарурий эҳтиёж эмас, ундан воз кечиш ўлимга сабаб бўлмайди, шунчаки, ичишни ташлаган инсон каби, маълум бир истак, майлдан воз кечади, холос. Айтмоқчиманки, Ислом одамларни қандайдир ҳолати учун гуноҳкор ёки жазога лойиқ санамайди, балки, баъзи амаллар тақиқланиб, шу тақиқланган ишни қилганларга қарши курашилади, холос.

Бу худди баъзиларнинг Қуръон оятларидаги «кофирлар билан курашинглар» деган қисмларини олиб, худдики, Аллоҳ «бошқа диндаги ёки динсизларни ўлдиринг», деб тушуниб олиб, бунга амал қилишга ҳаракат қилишлари ёки баъзиларнинг Исломни шунда айблаб чиқишларига ўхшайди. Аслида оятларда динга қарши курашган кофирлар назарда тутилган, зеро шунча йиллик тарихда мусулмонлар ва динсизларнинг биргаликда, бир жамиятда аҳилликда яшаб келганликларини кўрамиз. Худди шу шаклда, уйма уй юриб, «сен геймисан?» деб сўраб, жавобга қараб, жазолаш, яъни маълум бир тоифани ёки касалларни жазолаш ҳақида гап йўқ – ҳамма гап беникоҳ алоқа амали ва унинг гуноҳ ва жиноят эканида. Эркак билан эркакми, эркак билан аёлми, фарқи йўқ.

Бунинг тарғиботи эса, табиийки, янада оғир масала. Йигит ва қизнинг қўл ушлашиб юриши баъзида қабул қилинмайдиган, жамиятда икки эркакнинг қўл ушлашиб юриши эркинлик эмас, тарғибот сифатида қабул қилинади. Бундай ҳолатда ёки мана шу ёзилмаган қоидаларга амал қиласиз ёки ўзингизни англатишнинг радикал бўлмаган, ақлли ва сабрли йўлидан борасиз. Ҳар қандай мавжуд ўлчов ва қадриятларни бузиш, қарши бориш ҳар қандай жамиятда ёмон оқибатларга олиб келади. Бу фақат Ўзбекистон ёки ўзбек жамиятига хос эмас.

Миразиз Бозоровнинг асл мақсади нима эди, унинг исломий блогерлар билан зиддиятларини ким бошлаган, ким айбдор, бу масалага тўхталиб ўтирмайман, билмайман ҳам, лекин шу фактки, Бозоров нафақат динга, балки ўзбек халқига, ўзбек аёлларига нисбатан бир қатор провокацион гапларни айтиб, яна саҳнага чиққандан сўнг, оқибатини тахмин қилиш қийин эмасди. Бу ҳолатни гўёки жамиятимизнинг тоқатсиз ёки динимизнинг радикал экани, Ўзбекистонда кимларнингдир ҳуқуқи топталаётгани билан боғлаш нотўғри бўларди, менимча. Бунинг олди олиниши мумкин эдими? Менимча, ҳа. Худди Каванига ўз вақтида чизиқлар кўрсатиб қўйилгандек, Бозоров олов билан ўйнашаётгани, бутун бир халқни ҳақорат қилиб, провокация қилиш блогер учун масъулиятсизлик экани ҳақида ҳуқуқ тартибот идоралари керакли огоҳлантириш беришлари лозим эди.

Умуман, Бозоровга қилинган радикал муносабат унинг ориентацияси (маълум эмас), қайсидир ҳимояланмаган тоифага мансуб эканидан эмас, унинг ижтимоий тармоқлардаги ҳаракатлари, яъни бошқа тоифаларга нисбатан оғир ҳақоратомуз гаплари бўлди, деб ўйлайман.

Хулоса қилиш мумкинки, унинг калтакланиши жамиятимизнинг тоқатсизлиги ёки маълум тоифанинг ҳуқуқлари топталишидан кўра, блогернинг айрим провокацион фикрларига, чақириқларига нисбатан содир бўлган табиий жавоб. Ноқонуний, нотўғри, лекин табиий жавоб.

Қаҳрамон Асланов