“У ерда ҳар лаҳза ўлим хавф солиб туради” — Сурия лагерларидан қайтган аёллар қисмати

Биринчи ҳикоя

“Сурияда ўлим билан ҳаёт битта танада яшайди”

— Сурия ҳақида авваллари билмас эдик. Хўжайиним у пайтда Мисрда, биз эса Ўзбекистонда яшардик. 2012 йилда у бизни Мисрга чақирган. Фарзандларим отасиз ўсмасин, ўзим отасиз ўсдим, улар ота меҳрига зор бўлмасин, деб икки боламни олиб эримнинг орқасидан кетганман. У ерда 2 йил яшадик, болаларим мактаб ва боғчага боришарди. Мен кўпроқ уйда бўлардим.

Мисрда вазият оғирлашиб кетгач, Туркияга кетишга қарор қилдик. 2014 йилда Туркияда 10 кун туриб, у ердан Сурияда ўтиб кетдик.

Кўпроқ Топқо деган шаҳарчада яшадик. 2017 йилнинг март ойларида биз у ерни тарк этишга мажбур бўлдик. Чунки шаҳарда вазият оғир эди. Курдлар бостириб киргандан кейин яшаган манзилимизда туриш хавфли бўлиб қолган. Топқода, кейин Роққа деган жойда яшадик. У ерда ҳам оз муддат яшаб, яна манзилимизни ўзгартирганмиз.

Шаҳарма-шаҳар кўчиб юраверганмиз. Охири Боғузгача борганмиз. У ерда уйлар йўқ эди, одамлар хандақ (окоп) қазиб, ичида яшашарди: шуниси хавфсизроқ эди. Ўлим кўп, очарчилик ҳукмрон эди. Одамлар тириклай ёниб кетишар, аммо ҳеч ким ёрдам бера олмасди. Юрак ҳовучлаб яшардик, айниқса болаларим бу ҳолатларни кўриб қўрқишарди...

Боғуз ниҳоятда хавфли жойга айланди – бизнинг устимизда барча қуролларни синаб кўришарди. Кунларнинг бирида тунда ёнимиздаги ўқ-дори машинаси устига ракета келиб тушган. Ҳамма ёқ ёниб кул бўлди. Ҳаммаси худди кинолардагидек юз берди. Ракета зарбидан отилган учқунлар биз турган xандаққача етиб келди. Буларнинг ҳаммаси даҳшатли эди. Xандақдан отилиб чиқиб кетмасак, биз ҳам ёниб кетишимиз мумкин эди. Мен фарзандларимни олиб чиқиб кетдим.

Нарироқда уйғурларнинг тизза баравар ковланган xандағи бор экан. Xандақ эгаларидан бир кечага шу ерда тунаб қолиш учун рухсат олдик. Ўша xандақда тунни ўтказдик. Туни билан мижжа қоқмай чиқдик. Чунки ухлайдиган ҳолат эмасди. Аёлларнинг ёрдам сўраб чинқирган овозлари келарди атрофдан. Биз уларга ёрдам бериш тугул, ҳатто xaндақдан чиқа олмасдик. Қўлимиздан ҳеч нарса келмасди. Шифокорлар йўқ, дори-дармон ҳақида ўйламаса ҳам бўлади.

Бир чуқурликда 5 нафар ёш болаларнинг ёниб кетиши оқибатида скелетлари қолган, уларнинг ёнида эса онаси аъзолари бутун, фақат оёқ танадан узилиб кетган ҳолатда турaрди.

Мен ўзимни ўша онанинг ўрнида тасаввур қилиб кўриб даҳшатга тушдим. Унинг ҳам фарзандлари худди мендек 5 нафар эди. Ич-этим жимирлаб кетди... Сурияда мен кўрган энг даҳшатли воқеа шу эди. Худди қиёмат эди. Биз фарзандларимизни қанчалик ардоқлаймиз, ер-y кўкка ишонмаймиз. Лекин онанинг қўлидан ҳеч нарса келмаган. Фарзандларини ракетадан ҳимоя қила олмаган.

Қўрққанимдан очликни ҳам ҳис қилмас эдим. Ейдиган нарсанинг ўзи йўқ эди. Мазам қочиб, карахт бўлиб қолганман. Фарзандларим менсиз қолиб кетмасин, деб Яратганга илтижо қилиб чиқар эдим.

Сурияга борган илк пайтларда секин-аста озиқ-овқат танқислиги кузатила бошлади. Болаларимга нон бериб туриб: “Камроқдан енглар”, деб уқтирар эдим. Ун камайгач, тежаш учун болаларимга атала қилиб беришга ўтдим.

Йўл беркилганидан кейин шу атала ҳам йўқ бўлиб қолди. Шу сабабли кепак қовуриб беришга ўтдим. Фарзандларим қовурилган аталадан тановул қила туриб худди тансиқ таом еяётгандек ҳузурланишарди. Энг ёмони, ҳатто шу кепакдан бўлган таомни ҳам тўйиб ейишмасди.

Сурияда тошли тегирмон бўлар экан. Ўғлим уйдаги буғдойни тегирмонга олиб бориб майда қилиб келган. Катта фарзандларимга кепак қовуриб, кенжасини эса аяб, унга буғдой унидан нон берардим. Болаларимнинг “эртага ҳам кепак қовуриб берасизми?” деб зорланиб айтган гаплари ич-этимни кемирарди.

Самолётдан тушганимда ҳаёт борлигини ҳис қилдим. Сурияда ўлим билан ҳаёт битта танада яшайди. Аввал эътибор бермаган эканман. Боғуз шаҳрида ракета бўлаклари тушган хандақ ёнида ўрик дарахти бор экан. Дарахтнинг танаси иккига ажраган: бир шохи гуллаб турибди, иккинчи шохи эса ёниб кетган. Инсон баҳорда ўрик гуллаганини кўриб хурсанд бўлиб кайфияти кўтарилади. Мен ўша гуллаган ўрикни кўриб туриб ҳам ўзимда бирор бир ҳис туймадим. Гул тугган куртакни кўриб баҳор келганини билдим. Ўрик гулини кўриб қишдан соғ-омон чиққанимизга шукрлар айтдим... Аёзли кунларда уйимиз йўқ, қиров тушмасин деб хандақдаги кўрпа-тўшакларимизнинг устини ўраб қўярдик. Эртаси куни эса ўша қировни қуритиш билан овора бўлардик. 

Болаларимга сув олиб келиш учун хандақдан чиқаман десам, улар йиғлашарди. “Сув олиб келаман, деб бомба тагида қолиб кетманг, сув ҳам ичмаймиз, керак эмас”, дейишарди. “Сувсизликдан ўламизми?” деб ўқ ёғилиши сал тинган пайтда эҳтиёткорлик билан болаларимга сув олиб келардим.

Ватанимизга қайтарган юртбошимизга, “Меҳр-5” операциясида иштирок этганларга оиламиз номидан катта раҳмат айтаман. Тинчлигимизга кўз тегмасин...

Иккинчи ҳикоя

“Ўғилларим курдлар қўлида қолди – фарзандларим ҳаётини барбод қилдим”

— Биринчи турмушимдан ажрашгач, 3 фарзанд билан уй-жойсиз, пулсиз қолдим. Ишлаб пул топиб уй-жой қилиш учун Туркияга бориб ишладим. Орадан 5-6 йил ўтгач, ўша ерда яшайдиган ўзбекка турмушга чиқиб, фарзандларимни ҳам Туркияга олиб кетдим. Бир куни турмуш ўртоғим Сурияга кетишимизни айтди. У ер нотинчлигидан хабарим бор эди, сўраганимда унақа эмаслигини, биз борадиган ерлар тинч жойлигини айтди.

Бошимга қандай кунлар тушишини ҳали билмас эдим. Сурияга ўтишимиз билан ўғилларимни шариатдан дарс олишади, динни ўрганишади деб олиб кетиб қолишди. Борганимдаёқ менга бу ҳолатлар ёқмади ва орқага қайтиб кетишимни айтиб, болаларимни олиб келиб беришини талаб қилдим. Табиийки, у буни рад қилди ва икки кундан кейин келишини айтиб чиқиб кетди. Аммо бир неча кундан кейин дўсти эримга снайпер ўқи тегиб вафот этгани ҳақида хабар берди. Эшитиб ҳаммамиз қотиб қолдик.

Ҳаммаси тескари айланиб кетди: очликни ҳам, ўлимни ҳам кўрдик. Тунда рўпарамизда турган уй тонгда йўқ бўларди: ичидаги одамлар билан бирга ёниб кетиши одатий ҳолга айланган эди. Узилган қўл-оёқлар, ерда сочилиб ётган одам ичак-чавоқлари, очликдан ўлган, оловда жизғанак бўлиб ёниб кетган болаларни кўрдик. Ярадорларга дори-дармон йўқлигидан яралари қуртлаб кетар эди.

Ҳозиргача бу даҳшатларни унута олмайман. Ҳатто осмонда самолёт учса ҳам бомба ташлайдигандай қўрқаман. Қишда ҳам ташқарида ухлардик, чунки тунда бомба тушса уйлар устимизга қулашидан қўрқардик.

У ердан қочишни режалаштирдик. Қочишимиздан бир кун олдин ётган жойимизда ўғлимнинг боши устидан ўқ ўтиб кетди. Ерга қараб чалқанча ётган ҳолида қўлини ўқ тешиб ўтди. Ўқ тешган жойидан қўл кириб чиқарди. Бу қандай юз берганини ҳам билмай қолдик. Ортиқ бундай яшаб бўлмасди. Эртаси куни тоғга қараб қочдик, тахминан 10-12 соат йўл босдик. Ортимиздан ўқлар отишди, лекин қайтмадик. Егулик ҳам, сувимиз ҳам қолмади.

Бизни курд аскарлари топиб олиб, лагерга олиб боришди. У ердаги ҳаёт ундан-да даҳшатли эди. UNICEF бизга кўрпа-тўшак, озиқ-овқатдан ёрдам берди. Аммо барибир очарчилик ҳукмрон эди. Курд аскарлари истаганча устимиздан кулиб, хўрлашарди. Ярим тунда ухлаб ётган жойимизга бостириб кириб ҳамма ёқни тинтишади. Пул, телефон, озиқ-овқат қидиришади. Қаршилик кўрсатганларни аёвсиз уришади ёки зах босган қамоқхонага ташлаб жазолашади. 4-5 ойлаб қамоқда ўтиришга мажбур бўлади одам.

Икки ўғлим Сурияда – курдлар қўлида қолди. Қамоқда улар ҳозир. Катта ўғлим ярадор бўлиб, оёғи ишламай қолганди. Кейин тузалди-ю, барибир югуриб юра олмайди, 3 килодан ортиқ нарса кўтара олмайди. Кичкина ўғлимнинг юрагида тешик пайдо бўлган. Даҳшатларни кўрганда қўрқувдан кўзлари катта-катта бўлиб кетарди.

Доим улардан кечирим сўрардим, мен сабаб улар болалигини йўқотишди, яхши кунларини ўлим билан ёнма-ён, қўрқув ичида ўтказишга мажбур бўлишди. Чунки уларни мен олиб бордим ўша ерларга, энг катта айбдор ўзимман. Билганимда она бўлиб ўз фарзандларимни ажал ёқасига олиб борармидим?! Болам ногирон бўлиб қолишига қараб турармидим?..

Қанийди мўъжиза юз берса-ю, юртимизга қайтиб кетсак деб орзу қилардим. Шукрки, президентимиз яна ўз ватанимизга қайтишимизга, яқинларимизни кўришимизга, тинч ҳаётда яшашимизга сабабчи бўлди. Беҳад миннатдормиз бундан. Қизим ва неварам билан қайтдик.

Давлатимиз олдида, фарзандларим олдида айбларим кўп – тан оламан. Хомхаёлларга учиб, кўп хатоларга йўл қўйдим. Болаларимнинг ёш умрини хазон қилдим. Бутун умрга уларда тамға бўлиб қолади, унутиб бўлмайди буни. Унутдим деган одамнинг ҳам юрагида тугун қолади.

***

Хато қилиш инсонга хос. Аммо ҳар бир хато ҳаётимизда ўз изларини қолдиради. Энг афсусланарлиси, бу хатоларнинг фарзандларимиз ҳаётига, уларнинг келажагига дахл қилишидир. Ҳеч кимни тўғри йўлдан адаштирмасин.

Гулмира Тошниёзова суҳбатлашди.
Тасвирчи ва монтаж устаси – Шерзод Эгамбердиев.