«Бизни олдинда ёмон воқеалар кутмоқда»: Ғарб қандай жавоб беради?

Украина атрофидаги инқироз кескинлашуви фонида Ғарб мамлакатлари Украина ҳудудига босқин рўй бергудек бўлса, Москвага нисбатан қатъий санкциялар қўллашни ваъда қилганди. Россия ДХР ва ЛХРни тан олгач, Ғарб қандай жавоб қайтаради. BBC экспертлардан эҳтимолий сценарийлар бўйича фикр сўради.

Таҳлилчилар воқеалар ривожи қандай тус олиши мумкинлиги ҳақида гапиришди - фронт чизиғида, дипломатик музокаралар ва санкциялар масаласида.

Фронт чизиғидаги вазият

Бундан буёғига Москва қандай қадам ташлаши борасида бир неча вариантлар мавжуд.

• Биринчи вариант - Россия ҳарбийлари тинчликпарвар контингент сифатида ДХР ва ЛХР ҳудудига киритилиши.

«Эҳтимол, Россия ҳатто БМТ Хавфсизлик кенгашида бунга рухсат сўраши мумкин, ва албатта, рухсат олмайди. Шундан кейин Москва барибир қўшин киритади ва ўртага чиқадиган савол рус ҳарбийлари қанчалик узоққа кириб бориши бўлади. Агар [россиялик] ҳарбийлар фақат ҳозирги туташув чизиғигача боришса, шу чизиқ бўйлаб жойлашади ва уни ўзгартиришга ҳаракат қилмайди, бунда масала катта урушсиз ёпилади», дейди Лондон қироллик коллежи қошидаги Россия институти директори Сэм Грин.

• Иккинчи вариант - россиялик ҳарбийлар ёрдамида ДХР ва ЛХРнинг ҳарбий салоҳияти ва позициялари мустаҳкамланиши ва кейинги эскалация юзага келтирилиши.

«Россия бу ҳудудларда ҳам ҳарбий иштирокини ошириши ва буни ДХР ва ЛХР ҳукуматлари таклифига кўра очиқчасига амалга ошириши эҳтимоли ҳам мавжуд. Ва Москва аввал ҳеч қачон бундай қадам ташламагани, аммо энди Россия фуқаролари манфаатлари ҳимояси учун бу қадам зарурлигини айтади. Билишимча, Россия бу ҳудудда яшовчи 700 мингдан ортиқ кишига ўз паспортларини берган. Россиялик ҳарбийлар кенг миқёсда кириши билан ДХР ва ЛХР очиқчасига Россия протекциясига, ҳимояси остига ўтади. Бу катта қадам. Бу эса шубҳасиз Ғарб давлатлари, хусусан, АҚШда Россиянинг келгуси ниятлари бўйича жиддий хавотирлар уйғотади. Аммо мен Москва томонидан қандайдир йирик ҳужум амалиёти бўлади, деб ўйламайман», - дея қайд этади Қироллик институтининг халқаро муносабатлар бўйича эксперти Жон Лоу.

• Учинчи вариант - Донбасс ҳудудида можаро кучайиши.

«Агар барибир Россия томони унга, айтайлик, фронтнинг нариги томонидаги инфратузилмалар керак деган қарорга келса, у ҳолда ўт очилади. Ўшандан кейинги воқеалар ривожини олдиндан айтиш қийинлашиб кетади, кенг кўламли тўқнашувлар нуқтайи назаридан ҳам, Ғарб томонидан бўладиган жавоб нуқтайи назаридан ҳам», дейди Грин.

«Бу радикал нутқдан кейин биз қилишимиз мумкин бўлган асосий хулоса шундай: Россия ДХР ва ЛХРга қарши «ҳужум»га ўзининг тўғридан тўғри аралашувини яширмасдан жавоб қайтариш учун баҳонага эга бўлди», дея қайд этади Давлат департаментининг собиқ ходими Сэмюэл Шарап твиттердаги саҳифасида.

У эндиликда Москвада очиқдан очиқ ҳарбий босқинни оқловчи сабабга эга бўлганини қўшимча қилган: «Юридик нозикликлар ҳам Россияни тўхтата олмасди, аммо бу давлат ҳамиша ўз ҳаракатлари агрессия эмаслигини кўрсатишни истарди».

«Бошқа сўз билан айтганда, тайёр туринг! Бизни жуда хунук воқеалар кутмоқда», дея хулоса қилади эксперт.

Санкциялар

Ғарб томонидан Россияга нисбатан санкциялар қўлланишининг икки асосий варианти бор.

Биринчиси - амалдаги санкция режимини кучайтириш, яъни рўйхатга янги корпорациялар, янги секторлар ва Россия президенти Владимир Путинга қадар бўлган янги номларни киритиш. Шунингдек, россиялик амалдорлар ва олигархларнинг хориждаги ҳисобларига кириш тўсилиши мумкин. Аммо булар - 2014 йилдаёқ қабул қилинган ва ҳамон амалда бўлган санкциялар доирасида бўлади. Таҳлилчилар фикрича, бундай чекловлар Россия раҳбарияти учун айрим оқибатларга эга бўлади, аммо Кремлнинг хатти-ҳаракатларига сезиларли таъсир кўрсата олмайди.

Иккинчи вариант - энг қатъий сценарий бўйича янги санкциялар жорий этиш.

«Бу ҳақда ҳозир Вашингтонда кўп гапиришмоқда ва баъзида Лондонда, шунингдек - Париж ва Берлинда ҳам. Бу санкциялар сифат жиҳатдан янги босқичга чиқишидир. Россияни SWIFT (банклараро тўлов тизими)дан узишни, доллар транзакциялари ва давлат ташқи савдосига тақиқ қўйишни назарда тутяпман (иккиламчи бозорда – таҳр). Бу амалда Россия иқтисодиётини Эронники каби қилиб қўяди. Бу эса анча жиддий нарса. Ғарб етакчилари 2014 йилдан буён бу вариантдан қочишга интилиб келади, чунки бундай чоралар тўғридан тўғри Россия халқига зарба бўлади. Аммо энди буни муҳокама қилишмоқда ва жиддий муҳокама қилишмоқда», дея қайд этади Грин.

Учинчи вариант бўлиши ҳам мумкин - биринчи ва иккинчи сценарийлар элементларини ўзида ифодалаган ўртача вариант. Евроиттифоқнинг 27 мамлакатида қирғийлар ҳам, нисбатан мўътадил овозлар ҳам бор. Санкциялар айнан нима сабаб қўлланиши кераклиги борасида консенсус йўқ.

«Санкциялар жорий этилиши Ғарб давлатлари ҳукуматлари россиялик ҳарбийлар ДХР ва ЛХР ҳудудида пайдо бўлишини қандай талқин қилишига боғлиқ. Бу бостириб кириш сифатида талқин этилиши ҳам мумкин, чунки халқаро ҳуқуқ нормаларига кўра, улар Украина чегарасини кесиб ўтишди. Шундай йўл тутиш тарафдорлари ҳам бор – қатъий ёндашув кераклигини айтувчилар. Аммо, масалан, Франция ва Германия нисбатан юмшоқ стратегия танлайди», - дея қайд этади BBC билан суҳбатда  Британиянинг Россиядаги собиқ элчиси Эндрю Вуд.

Шу билан бирга Европанинг кўплаб давлатлари Россия энергия ресурсларига боғланиб қолган (Италия, Австрия, Словакия ва бошқалар), айримлар эса мафкуравий жиҳатдан руслар билан яқин (масалан, Венгрия). Демак, Европанинг ҳам йўқотадиган нарсаси бор.

Айирмачиларнинг тан олиниши Россия иқтисодиётига қандай таъсир қилади?

Бунинг тўғридан тўғри таъсири бўлмади. Бу регионлар таъминоти 2014 йилдан буён шусиз ҳам Россия зиммасида. Қолаверса, Абхазия ва Жанубий Осетия билан таққослаганда, бу ҳудудларни минимал даражада қўллаб-қувватлаш учун ресурслар етарлича.

Асосий масала Ғарбнинг янги санкциялари иқтисодиётга қандай таъсир қилишида.

«Биринчидан, ёдда тутиш керакки, 2014 йилда рублнинг долларга нисбатан курси икки баробар қулаганди ва бу пасайиш шу бўйи тикланмади. Қимматли қоғозлар бозорида ҳам сезиларли пасайиш кузатилди», дейди Олий иқтисодиёт мактаби профессори Олег Вьюгин.

Эскалация ва санкциялар хавфи ишбилармонлик фаолиятини депсинтириб қўймоқда, чунки одамлар урушлардан қўрқмоқда, бизнес эса мавҳумлик шароитида инвестиция киритишга шошилмайди. Натижа - молия бозорларида нархлар қулайди.

Нархлар харидор жойлашган нуқтагача қулайди. Ҳозирги шароитда Россия компанияларидан акция сотиб олиш ва Россия ҳукуматига қарз беришга тайёр бўлганлар жуда кам, шу туфайли акциялар ва облигациялар котировкалари пасаймоқда. Россияга сармоя киритиш учун ҳеч кимга рубль керак бўлмагани сабабли, валюта курси ҳам арзонламоқда.

«Рубль у қадар кучли қуламаяпти, чунки Россия Марказий банки Миллий фаровонлик жамғармаси учун доллар сотиб олишни тўхтатган, савдо баланси эса ҳозир сезиларли даражада ижобий. Аммо агар йирик банкларга қарши санкциялар киритилса, яъни доллардаги операциялар тақиқлаб қўйилса - бу Россия молиявий тизимида хаос юзага келтиради. Охир-оқибат бу турмуш даражаси пасайишига олиб келади», дея қўшимча қилади Вьюгин.

Минск келишувларининг тўхтатилиши

Ғарбдаги экспертлар дунёнинг аксар давлатлари Россиянинг ДХР ва ЛХР бўйича қадамини маъқулламайди, деган хулосага келишган.

«Халқаро ҳуқуқ нуқтайи назаридан Донецк ва Луганск областлари - Украинанинг бир қисми, улар Украина ҳудуди бўлиб қолиши керак. Путиннинг қарорининг яққол оқибати эса - Минск келишувлари амалда йўққа чиқиши бўлди. Энди келишувлар кучини йўқотди», дейди истеъфодаги дипломат Вуд.

Эксперт Жон Лоу ҳам унинг фикрига қўшилади: «Ўйлайманки, Путин қайсидир паллада Минск келишувлари амалга ошиши жараёнидан ҳафсаласи пир бўлган. Бу айниқса Макрон билан Москвадаги учрашувдан кейинги матбуот анжуманида сезилди. Менимча, Путин бу келишув билан ҳеч нарсага эришиб бўлмайди, деган хулосага келган. Путин Украина атрофидаги инқироз ва Европадаги хавфсизлик муаммолари АҚШ билан икки томонлама музокараларда ҳал қилиниши керак деб ҳисоблайди. Буларнинг барчаси Россия Минск келишувларидан воз кечганини англатади».