Уруш рублни янада қадрсизлантирди. Бу Ўзбекистон иқтисодиёти ва сўм курсига қандай таъсир қилади?

АҚШ доллари 2016 йил январидан бери илк бор 84 рублдан ошди. Пайшанба куни эрталаб курс бир доллар учун 86,21 рублни, бир евро учун 96,90 рублни ташкил қилди. Котировкалар биржанинг ўзи белгилаган савдо коридори чегарасига етганидан сўнг, Москва биржаси рубл бўйича савдони тўхтатди.

Рубл сўмга нисбатан ҳам қадрсизланишда давом этмоқда. Бир ҳафта ичида 8,8 фоизга, бир кунда эса 3,7 фоизга қадрсизланди.

Сўм курси фақат битта манбага боғлиқ эмас

Иқтисодчи Отабек Бакиров Kun.uz'га берган интервьюсида рублнинг қадрсизланиши сўмга қандай таъсир қилиши ҳақида гапирди.

“Россия бизнинг асосий савдо ҳамкорларимиздан, лекин ягона ҳамкоримиз эмас. Ўзбекистон ташқи иқтисодий фаолиятини диверсификация қилишга ва битта иқтисодий марказларга боғлиқ бўлмаслик ҳаракатларини амалга оширмоқда. Ҳозир сўмимиз олдингидек фақат битта манбага – олтин, газ, нефт, рублнинг нархи котировкаларига боғлиқ эмас.

Сўмнинг курсини кўпроқ фундаментал ва техник сабаблар белгилайди. Сўм курси кўпроқ Ўзбекистоннинг иқтисодий ўсиши ва иқтисодий ўсишга бўлган ишончга боғлиқ. Яъни макроиқтисодий кўрсаткичлар. Иккинчиси, биз глобал дунёда яшаяпмиз, худди турк лирасининг нархи ўзгариши иқтисодиётимизга қандай таъсир қилган бўлса, АҚШ федерал резервининг қарорлари, доллар билан боғлиқ бўлаётган ўзгаришлар ва шу жумладан Россия рублининг ҳам Ўзбекистон миллий валютасига таъсири бор. Лекин бу таъсир юқори ҳам эмас, жуда паст ҳам эмас. Буни компенсация қилиш мумкин.

Шу кунгача эълон қилинган санкциялар рублнинг курси ҳаддан ташқари тушиб кетишига сабаб бўладиган санкциялар эмас. Энди мен энг кутган оғир чоралар “санкцияларнинг онаси” деб ҳам аталди, бу – АҚШ доллари ёки еврони Россия банклари ишлатишига қўйилиши мумкин бўлган тақиқ. Энг катта зарба шу билан боғлиқ бўлиши мумкин. Иккинчи оғир оқибатлар келтириб чиқариши мумкин бўлган нарса Россияни SWIFT тизимидан узиш бўлиши мумкин. Бу баҳолаб бўлмайдиган оқибатлар келтириб чиқаради. Бунинг оқибати бизнинг иқтисодиётимиз, миллий валютамизга қандай таъсир қилади, бу тўғрида аниқ фикрга эга эмасман, чунки воқеаларни прогноз қилиб бўлмайди. Лекин умуман олиб қараганда глобал кескинлик даражасига етмайдиган бўлса, бемалол бу хатарларни минималлаштириш мумкин”, – деди иқтисодчи.

Рублнинг қадрсизланиши Ўзбекистон иқтисодиётига қандай таъсир қилади?

Марказий банк раиси Мамаризо Нурмуродов бу саволга 2020 йил октябр ойидаги матбуот анжуманида жавоб берганди. 2020 йил 8 ойида йил бошидан бери рубл долларга нисбатан 24 фоизга қадрсизланган. Ўшанда Марказий банк раиси рубл волатиллигининг Ўзбекистон иқтисодиётига таъсири бир-икки чорак кечикиш билан сезила бошлаши мумкинлигини айтганди.

“Бу биринчи навбатда пул ўтказмаларининг қисқаришига таъсир қилади. 9 ой ичида трансферлар камайиши бор-йўғи 4 фоизни ташкил этди. Ва агар сиз мамлакатлар контекстида қарасангиз, Россиядан тушадиган даромадларнинг камайиши 11 фоизни ташкил қилади. Бу ерда, албатта, рублнинг қадрсизланиши ўз ролини ўйнади. Яъни хорижий валютадаги пул ўтказмаларининг қисқаришига таъсир қилади.

Хусусан, жорий йилнинг 9 ойида трансчегаравий ўтказмалар ҳажми 175 миллион долларга (3,9 фоиз) камайиб, 4,3 миллиард долларни ташкил этди. Бу кўрсаткич охиригача 5,5-5,6 миллиард долларга ёки 2019 йилга нисбатан 6-8 фоизга камайиши кутилмоқда.

Биз истаймизми-йўқми Россия бозоридаги товарларимиз рус рублида баҳоланади. Табиийки, бу экспортчиларимизнинг даромадларида ҳам ўз ифодасини топади. Биз буни аллақачон ҳис қиламиз, кўрамиз. Бунинг ўрнини экспорт ҳажмини ошириш ҳисобига қоплаймиз”, – деганди регулятор раҳбари.

Иқтисодчи Отабек Бакиров ҳам Kun.uz билан суҳбатда рублнинг қадрсизланиши трансчегаравий пул ўтказмаларига қандай таъсир қилиши ҳақида ҳам гапирди.

“Рублнинг қадрсизланиши трансчегаравий пул ўтказмаларига ҳам таъсир қилади. 23 феврал ҳолатига кўра, рублнинг долларга нисбатан қиймати 80 рублдан ошди. Бу 6 фоиз йўқотиш дегани. Россиядан келадиган пул ўтказмаларининг қисқарганини Қрим воқеаларида ҳам кўрдик. Лекин боя айтганимдек, бизнинг иқтисодиётимиз пул ўтказмаларигагина боғлиқмас.

Тасаввур қилайлик, пул ўтказмаларида 5-6 фоиз қисқариш юз берди, лекин геосиёсий кескинлик туфайли Ўзбекистоннинг асосий экспорт товарлари – олтин 1915-1920 долларгача чиқади, 1800 доллар атрофида эди. Бир позицияда ютқазганимизни иккинчи позицияда қўшимча активлардан компенсация қила оламиз. Шунинг учун ташқи иқтисодий фаолиятда диверсификация керак. Ҳеч қачон битта манба, товар, воситага боғланиб қолиш керак эмас.

Узоқ йиллар пул ўтказмаларининг жами валюта тушумларидаги ўрни ҳаддан ташқари юқори эди. Яъни экспорт тушумидан 50-60 фоизгача юқори даражада бўлган. Ҳозир вазият ўзгаряпти, лекин бизнинг боғлиқ бўлган маблағларимизнинг ҳам хилма-хиллиги ошмоқда. Шу нуқтайи назардан ҳаддан ташқари муаммолар туғдирадиган ҳолат деб атамаган бўлардим”, – деди иқтисодчи.

Маълумот ўрнида, 24 феврал куни глобал бозорда олтин нархи 1900 доллардан ошди ( 5 фоиз ўсиш). Бугун эса нарх 1895 долларни кўрсатмоқда.