Тошкент бош режаси лойиҳа эмас, гўёки «тепа»дан тушган буйруқдек — шаҳарсоз билан суҳбат

Унинг айтишича, бош режага ўтишдан олдин пойтахтдаги мавжуд муаммоларни ҳал қилиш зарур.

Тошкент бош режаси – «тепа»дан тушиб қолган буйруқдек

Муаммо кўп… Масалан, одамлар кўп вафот этаётгани, экология жуда ёмон аҳволга келиб қолгани, айниқса «тиғиз вақт»ларда автомобил ойнасини туширсангиз, жуда заҳарли ҳаводан нафас оласиз. Катта юк машиналари ортидан ҳам шундай заҳарли газлар чиқади, лекин бу нарсалар бировни қизиқтирмайди. Агар шаҳар тўғри қурилган бўлса, одамларнинг касалликка чалиниши ҳам жуда кам бўлади, бунинг ортидан экофауна ҳам ривожланади. Шаҳримиз фақат автомобилга мослаб қурилгани ёки дарахтларни бемалол ҳеч қандай қаршиликларсиз кесиб ташлашаётгани, шаҳарда одамларнинг қадри йўқлиги, биринчи ўринга шахсий транспорт қўйилгани оқибатида шу муаммолар юзага келяпти.

Шаҳар бош режаси инсонлар учун қилинадиган лойиҳа ҳисобланади. Чунки ундан одамлар фаровон яшаши мақсад қилинади. Ҳозир ишлаб чиқилаётган бош режа билан унча таниш эмасман, мен ҳам янгиликлар орқали бохабар бўлдим.

Тушунишимча, бош режани ишлаб чиқиш учун кам вақт берилган, жамоатчилик фикри етарли даражада ўрганилмаган, «генплан»ни ҳеч қандай танловларсиз шаҳарсоз, иқтисодчи, экологлардан иборат жамоа билан эмас, балки шунчаки тепадан тушиб қолган буйруқдек тузишяпти. Чунки айни вақт «эски Тошкент»ни оладиган бўлсак, у ерда турган муаммолар ечимини топмай туриб, шу лойиҳани амалга ошираётгандек таассурот уйғотишмоқда.

Мисол учун, бир томонимизни сув босаётган бўлса, яна бир томонимизда чанг кўтарилиб, 500 метрдан узоқни кўролмайдиган туман пайдо бўляпти. Шунингдек, йилига 2 мингга яқин одамлар ўлиб кетишмоқда. Умуман Ўзбекистон миқёсида ҳам деярли «генплан» йўқлиги, экология бузилиши оқибатида кўпчилик уйини тарк этиб, Тошкентга интилишга мажбур бўлишяпти. Оқибатда эса пойтахтда ҳам муаммолар ечилмаётгани, келаётган хавфлар ҳисобига ҳали олдинда бошкентнинг ўзида ҳам экологик мигрантлар кўпайиши ҳеч гап эмас.

Ҳозир Тошкентнинг ўзидаги муаммоларини ечиш, менимча тўғри бўлар эди. Биз эса бу муаммоларни унутган ҳолда четга чиқаётганга ўхшаяпмиз.

Пойтахтда расман 3 млнга яқин аҳоли қайд этилган бўлса, бу ҳудудда етарлича кенг жойлар бор. Шу сабабли ҳали ҳудуд жиҳатдан кенгайишга вақтли эди, деб ўйлайман. Чунки кўриладиган кўплаб масалалар, қайта ишлаб чиқиладиган инфратузилмалар мавжуд. Қурилиш ишларимизнинг сифати ҳали яхши эмас, бу кетишда кенгаядиган жойларимизни ҳам абгор аҳволга солишимиз мумкин.

Шаҳар автомобил учун эмас, у одамларники бўлиши керак

Яқинда эълон қилинган статистикага таянсак, Ўзбекистонда кунига ўртача 5 киши автоҳалокат сабабли ҳалок бўлади. Сўнгги 9 ойда эса бу рақам 1,5 минг нафарни кўрсатмоқда. Бу шаҳарларимиз инсонлар учун қурилмаётганидан дарак беради. Тўғри лойиҳаланган шаҳарда ЙТҲ ёки ифлос ҳаво (бу бўйича ҳали статистика эълон қилинмаган) оқибатида одамлар ўлмайди. 2019 йилги статистикага кўра, атроф-муҳит ифлосланиши сабаб вафот этган одамлар рейтингида Ўзбекистон биринчи ўринни эгаллаган экан.

Ҳозир атрофингизга қарасангиз, тротуар, кўп қаватли уйлардаги «дворлар» ёки болалар майдончаси, пиёдалар ўтиш жойи дейсизми — деярли ҳамма ер тўла автомобиллар. Қўйиш мумкин бўлган, мумкин бўлмаган ва ҳатто иложи йўқ жойларга ҳам автомобилларни қўйиб кетишади. Бундай шаҳарларда эса инсонларнинг қадри йўқ деса ҳам бўлади.

Агар шаҳар автомобилларга мўлжаллаб қуриладиган бўлса, бунинг ечими мавжуд эмас. Бу катта фалокатларга олиб келади.

Аллақачон қурилган катта шаҳарлар мисолида олсак, масалан, ўтган аср ўрталарида Детройтда кўплаб бинолар бузилиб, ўрнига «парковка»лар қуришган. Бу билан одамлар тезда манзилига етиб борадиган қулай шаҳарларга айланишгани йўқ, аксинча у ерни одамлар тарк этишди. Чунки автомобилга қанча шароит яратилгани сари, бу нарса инқирозга олиб келаверди.

Агар енгил автомобилларни чеклаш бошланса, инсонлар кўпроқ пиёда юришни бошлашади. Чунки шаҳар автомобил учун эмас, одамларники. Шу автотранспортда юрадиган одам ҳам асли пиёда ҳисобланади, боиси уйигача ёки уйидан транспортигача у барибир пиёда юриб чиқади.

Мақсад — фуқароларни жамоат транспортига чиқаришдир

Пулли «парковка»лар борлигини, ишга шахсий автомобилим билан борсам, қўйиб чиққач қанчадир маблағ кетишини ва ҳар куни шунча сумма харажат қилишимни билсам, жамоат транспортида юрганим яхшироқ, дейман. Мақсад эса айнан шу — фуқароларни жамоат транспортига чиқаришдир.

Биласизми, одамларда қандайдир бир стереотип пайдо бўлган, худдики, жамоат транспортида фақат қуйи қатлам вакиллари юришади. Масалан, ривожланган мамлакатларда тескариси. У ерларда бой ёки ўрта ҳол оиладан бўлишидан қатъи назар, деярли ҳамма жамоат транспортларидан фойдаланади. Автомобил ҳайдайдиган одамларга эса жиноятчидек қарашади. Чунки у атмосферани заҳарлашга ҳисса қўшяпти, йўлда транспорти билан катта жойни эгаллаб олади.

Нима учун квартирани сотиб олаётганда ҳар квадрат метрини пулга оласиз-у, лекин кўчада шахсий транспортингизни бепул қўйишингиз керак? Қизиқ бир эксперимент ҳам бор, яъни битта автобусга 100 нафарча одам сиғса, шунча инсонни нечта автомобилга сиғдириш мумкин? Ёки йўлда тирбандликда турган 100 тача машинани ҳисобласангиз, у ерда қанча одам бўлиши мумкин? Мана шу ерга келганда, шахсий транспорт ечим эмаслигини тушуниш мумкин.

Бизда жамоат транспорти ўлган

Жамоат транспорти шахсий транспортдан анча тезроқ, тирбандликда қолиб кетмаслиги керак. Лекин бизда жамоат транспорти ўлган, десак ҳам бўлади. Албатта, битта электробус олиб келиш ёки йўлни таъмирлаш билан муаммони ҳал қилиб бўлмайди. Бу ерда бутун тизимни тўғрилаш керак бўлади.

Бош режада трамвай ҳақида маълумот кўрмадим, лекин монорелс ҳақида эшитдим. Фикримча, монорельс тўғри қарор эмас, чунки унинг самарадор эмаслигини, ривожланган давлатлар ундан фаол фойдаланмаётганларидан ҳам билиш мумкин. Боиси — у қимматга тушади, ундан кўра бошқа жамоат транспортининг устунлиги кўпроқ.

Мисол учун, қулайлик жиҳатидан трамвайлар анча ютади. Трамвайлар арзонроқ, хизмат қилиш муддати узоқроқ ҳамда экологик фойдали транспорт ҳисобланади. Албатта, уни қуриш автобус ёки электробус билан солиштирганда арзон эмасдир, лекин ўзини оқлайди.

Шаҳарсозлик нормалари ва қоидалари ҳам анча эскирган

Бу ерда ҳам умумий муаммолар, шаҳар тизимлари анча эскиргани ёки кўп қурилишлар бўлаётгани оқибатида деярли ҳамма жойлар бетонлаштирилмоқда, асфалтлаштирилмоқда. Ёки ҳали-ҳамон очиқ қолаётган ариқлар… Кейин одамларнинг унга бўлган муносабати ҳам катта рол ўйнайди, чунки бу ариқларни кўришганда одамлар негадир чиқинди ўрасига ўхшатишади шекилли, ахлат ташлаб кетаверишади.

Боз устига ариқларда, ундаги қувурларда ҳимоя воситаси сифатида ҳеч қандай «тўр», панел йўқлиги учун ҳам у ерга ташланган чиқиндилар йиғилиб бораверади ҳамда оқова сув тизими ишдан чиқади. Умуман, жараёнда ишларнинг тўғри бажарилмагани, лойиҳа тўғри қилинмагани ҳам сувнинг ариққача ўтиб кетишига тўсқинлик қилади.

Фикримча, бу борада қандайдир нормалар ишлаб чиқилиши ва унга қатъий амал қилиниши керак. Кўпроқ яшил ҳудудлар барпо қилиш керак. Шундай ёмғирли мавсумларда «рейн гарден» (ёмғирли боғ) дейишади, шундай жойларни ташкил қилиш керак. Бу каби боғлар сувнинг тенг ва тўғри тақсимланишида ёрдам беради. Шунингдек, ариқларда зиналарга ўхшаган сув кетиш тизимини йўлга қўйиш керак. Шунда ёмғир тўлиб-тўлиб, йиғилади ва охирида фильтрация бўлиб чиқиб кетади. Шу тариқа шаҳардан чиқиб кетиши керак.

Бу каби ишлар қилиниши лозимлигини фақат йўл чеккаларида эмас, балки уй қураётганда, турар жой бинолари ичида ҳам ҳисобга олиб, айтайлик, чуқур ўра қилиниб, ичига сув тўплаган ҳолда анча босимни олиб, секин фильтрация бўлиб чиқиб кетиши керак.

Қурилишни тўғри қилиш керак. Оддий асфалт ёки бетон қилаётганда сув қаерга кетишини ҳисобга олмаслик нотўғри. Чунки бетон ва асфалтнинг энг катта «душмани» бу — сув. У қаерда тўпланса, албатта, ўша жой бузилади ёки ёрилади.

Шаҳарсозлик нормалари ва қоидалари ҳам анча эскирган. Бундан 20-30 йил олдинги вақтни олиб қарасак, шаҳарларни енгил автомобиллар билан тасаввур қилишган. Ҳозир эса бу ғоя тескарисига ўзгарган. Айни вақт одамлар шаҳарларни бошқачароқ тасаввур қилишяпти, улар энди шаҳарни жамоат транспорти билан кўришмоқда. Шу жиҳатдан бу норма ва қоидалар анча эскирган. Уни қайта кўриб чиқиб, янгиликлар киритиш керак. Лекин бу билан ҳамма нарса тўғриланиб қолмайди, боиси ишламаётган қонун ишлаши керак. Коррупция ривожлангани ва яна бир қанча омиллар мана шундай муаммоларни келтириб чиқаряпти.

— 2045 йилгача Тошкентни қандай тасаввур қиласиз?

— Очиғи, бу бўйича миямга қандайдир яхши фикрлар келмаяпти. Вазиятга қандай баҳо бераётганимиздан келиб чиқиб айтсам, тасаввурим унча яхши эмас. Прогнозларга кўра, Марказий Осиё ҳудуди анча чўллашиши кутилмоқда. Бизнинг ҳудудда катта муаммолар юзага келиши кутилмоқда, деса ҳам бўлади. Шуларни билган ҳолда тўғри қарорлар чиқармасдан қаралаётгани, одамлар ақл билан ўйламаётгани қайғуга солади ва бунга ижобий қарай ололмаяпман.

Дилшода Шомирзаева, Kun.uz мухбири