SANEG'га газ экспорти бўйича яширин имтиёз берилганми? Вазир ўринбосари изоҳ бера олмади

16 ноябр куни Энергетика вазирлиги электр ва газ таъминотидаги узилишлар бўйича матбуот анжумани ўтказди.

Вазир ўринбосари Шерзод Хўжаевнинг сўзларига кўра, узилишларнинг 90 фоизига сабаб – электр генерацияси учун ёқилғи, яъни табиий газнинг етишмаслигидир.

“Мен очиқ айта оламан, бугунги кунда электр таъминотидаги узилишларнинг 90 фоизининг сабаби – электр тармоқларининг эскиргани ёки қуввати камлиги эмас, балки электр станцияларимизда электр энергиясини ишлаб чиқариш учун ёқилғи етишмаслигидир.

Албатта, бу ерда савол туғилади: сиз қандай технологияни ишлатишингиз бизга қизиқ эмас, электр таъминотининг узлуксизлигини сизлардан талаб қилишга ҳаққимиз бор, дейишингиз мумкин. Буни шунчаки ҳисобот тарзида айтиб ўтяпмиз. Ўзбекистонда электр энергиясининг 90 фоизи иссиқлик электр станцияларида ишлаб чиқарилади”, – деди Шерзод Хўжаев.

Kun.uz'даги ишончли маълумотга кўра, хусусий компания – “Саноат энергетика гуруҳи” МЧЖга газ экспорти учун шу йил қабул қилинган ёпиқ қарор асосида эксклюзив имтиёзлар берилган. Боз устига, 2021 йилни ҳисобга олмаганда, охирги 6 йилда газ қазиб олиш фақат камайиб боряпти.

Kun.uz мухбири матбуот анжуманида шу ҳақда айтиб ўтди ва электр узилишларининг асосий сабаби дея кўрсатилган газ етишмовчилиги юзасидан савол берди: “Ерости бойликларини Ўзбекистон давлати ихтиёрига тўлиқ қайтариш вақти келмадимикан?”

Вазир ўринбосари саволга жавобан имтиёзлар ҳақида ҳам, табиий бойликларни давлат ихтиёрига қайтариш ҳақида ҳам гапирмади; бунинг ўрнига хусусий компания газ қазиб чиқариш режасини ортиғи билан бажараётганига урғу берди.

“Саноат энергетика гуруҳи”га конларнинг берилиши газ таъминотининг ёмонлашувига олиб келдими, йўқми деган саволга аниқ жавоб айтаман. Кунлик газ қазиб чиқариш режасининг бажарилиши айнан “Саноат энергетика гуруҳи” тизимида 131 фоиз. Яъни компания газ қазиб чиқариб, ички бозорга йўналтириш бўйича ўз мажбуриятларини бажаряпти. Биз режани бажармаяпти ёки етарлича инвестиция киритмаслик натижасида газ қазиб чиқариш суръатлари тушиб кетяпти деб бу компанияга айблов қўя олмаймиз”, – деди Хўжаев.

Kun.uz мухбири компаниянинг ишлаб чиқариш ҳажмлари ҳақида эмас, балки эксклюзив экспорт имтиёзлари ҳақида сўраётганини айтгач, Шерзод Хўжаев “шартнома”нинг барча шартларини очиқлай олмаслигини билдирди ва саволга “бошқачароқ жавоб берди”.

“Экспорт нуқтайи назаридан саволингизга бошқачароқ қилиб жавоб бераман. Қазиб чиқарувчи ким бўлишидан қатъи назар, табиий газни экспорт қилиш оператори – “Ўзтрансгаз”. Бугунги кунда экспорт деярли тўлалигича ёпилган. Рақам нуқтайи назаридан айтадиган бўлсам, 1 кунлик прогноз кўрсаткичларида 10 млн кубометр табиий газ экспорт қилиниши режалаштирилган бўлса, бугунги кундаги экспортимиз 1 млн кубометрга ҳам етмаяпти”, – деди вазирлик мулозими.

Kun.uz мухбири гап мамлакатнинг табиий бойликлари ҳақида кетаётгани, нега шартнома шартлари ёпиқ бўлиши кераклигига оид саволидан кейин вазир ўринбосари фақат сукут сақлади. Матбуот анжумани модератори иштирокчиларни кейинги саволга ўтишга ундади.

Анжуман давомида Gazeta.uz мухбири ҳам айнан “Саноат энергетика гуруҳи” ҳақида савол берди. “Нега конлар ёпиқ қарор билан текинга топшириляпти?” (Kun.uz SANEG ихтиёридаги конлар компанияга қай асосларда (текингами ёки йўқ) берилгани юзасидан аниқ маълумотга эга эмас).

Вазир ўринбосари бу саволга ҳам жавоб бермади; фақат мухбир айтиб ўтган бошқа бир масала – “Ўзбекнефтгаз” тизимидаги қатор конларнинг “Саноат энергетика гуруҳи”га ўтказилгани ва бу билан “Ўзбекнефтгаз”нинг кўрсаткичлари пасайганига муносабат билдирди.

“Биласизми, нефт қазиб чиқариш масаласига келсак, “Ўзбекнефтгаз” тизимидаги кўрсаткичларнинг кескин пасайишини Jizzakh Petroleum (SANEG'нинг аввалги номи – таҳр.)га конларнинг берилиши билан изоҳлаш мумкин, лекин умумий қазиб чиқариш ҳажмига қарайдиган бўлсак, бугунги кунда деярли баланс кўрсаткичлари доирасида амалга ошириляпти. Яъни бу конлар “Ўзбекнефтгаз” тизимидан бошқа корхонага ўтди дегани бу кон тўхтади ёки фойдаланилмаяпти дегани эмас”, – деди вазир ўринбосари.

У конларнинг бериб юборилгани очиқланмагани ҳақидаги такрорий берилган саволга жавобан, яна “давлат ва инвестор ўртасида тузиладиган шартномалар ҳар доим ҳам очиқланмаслиги”ни таъкидлади.

“Бу ерда шартноманинг махфий қисмлари ҳам бор. Ўйлайманки, мана шу шартномалар ҳаммаси Ўзбекистон қонунчилигига асосланган ҳолда тузилган. Агар қонунчиликка зид томонлари бўлганида, Адлия вазирлиги ҳам ўтказмас эди, рўйхатга ҳам олинмас эди, у корхона ўз фаолиятини ҳам юрита олмас эди”, деди Шерзод Хўжаев.

Журналистнинг шартнома шартлари давлат сири ҳисобланадими дея берган саволига вазир ўринбосари “йўқ, тижорат сири ҳисобланади” дея жавоб берди.

Ўзбекистон табиий бойликлари тижорат сирига кириб кетадими, деган савол эса очиқ қолди.

Маълумот учун, “Саноат энергетика гуруҳи” МЧЖ охирги йилларда Ўзбекистондаги энг йирик энергетика компанияларидан бирига айланган.

2022 йил май ойидаги расмий маълумотга кўра, компания Ўзбекистонда ер қаъридан фойдаланиш ҳуқуқига эга 103 та конга эгалик қилади. Мамлакатдаги нефт қазиб олишнинг тахминан 80 фоизи, тасдиқланган газ захираларининг эса тахминан 22 фоизи SANEG ҳиссасига тўғри келади.

Аввал давлатнинг “Ўзбекнефтгаз” ширкатига қарашли бўлган бундай йирик активлар қандай қилиб хусусий компания қўлига ўтиб қолгани номаълум. Ўзбекистон расмийлари буни очиқламаган.

Бу жараён 2017 йили ташкил этилган Jizzakh Petroleum'га бориб тақалади. Ўшанда янги қўшма корхонанинг 60 фоиз улуши “Ўзбекнефтгаз”га, 40 фоизи эса билвосита “Газпром”га тегишли бўлган.

Бу икки таъсисчи Жиззахда нефтни қайта ишлаш заводини қурмоқчи эди. Бу лойиҳа амалга ошмай қолгач, корхонанинг 98 фоиз улуши 2020-2021 йилларда босқичма-босқич Belvor ҳолдингига ўтди. Шундан кейин Jizzakh Petroleum номи “Саноат энергетика гуруҳи” дея ўзгартирилди.

Belvor ҳолдинги офшор зона бўлмиш Кипрда рўйхатдан ўтган бўлиб, ўзбекистонлик тадбиркор Бахтиёр Фозиловга тегишли. Фозилов, шунингдек, Ўзбекистонда бурғилаш бўйича асосий пудратчи бўлмиш Eriell нефт конларига хизмат кўрсатиш компаниясига ҳам эгалик қилади.

SANEG эса нефт ва газ қазиб олишдан ташқари, бензин, дизел, нефт, авиация керосини каби маҳсулотларни ишлаб чиқаради. Шу йил баҳорда Фарғона нефтни қайта ишлаш заводи ҳам шу компанияга сотилган эди.

Аввалроқ, Kun.uz хусусий компанияларга ер ости бойликларини қазиб олиш учун катта имтиёзлар берилаётгани ҳақида ёзганди.