Алабамадаги автобус бойкоти – АҚШда қора танлиларнинг камситилишига қарши кечган кураш қандай бошланган эди?

1950-йиллар ўрталари, АҚШнинг Алабама штатидаги Монтгомери шаҳри. Эрталабдан кечгача давом этган оғир ишдан қайтаётган афроамерикалик аёл автобусга чиқади. Сўнг автобуснинг орқа қисмидаги қора танлилар ўтириши белгиланган жойга ўтиради.

Кўп ўтмай навбатдаги бекатдан автобусга оқ танли бир киши чиқади. Автобусдаги барча ўриндиқлар банд эди. Шунда у қора танли аёлнинг олдига келади, жой бўшатишини талаб қилади. Аёл унинг талабини бажармайди. Оқ танли полиция чақиради ва аёл ҳибсга олинади.

Шундан сўнг ҳодисадан хабар топган Монтгомеридаги барча қора танлилар автобусларга чиқишга бойкот эълон қилишади. Кейинроқ эса қора танлиларга қилинаётган ноҳақликларга қарши намойишлар бошланиб кетади.

Қора танли аёл қамалиши ортидан бошланган намойишлар ўн йилдан ошиқ давом этади ва охир-оқибат АҚШда қора танлиларга қўйилган турли чекловлар бекор қилиниши билан тугайди.

Қуйида АҚШда қора танлилар қул қилиниши, қулдорлик тугатилиши ва афроамерикаликларга жорий қилинган барча чекловлар бекор қилиниши тарихи ҳақида ҳикоя қиламиз. Бу ишлар бошланишида айнан Монтгомери шаҳридаги автобус бойкоти муҳим ўрин тутганди.

АҚШда қулдорлик ва унинг бекор қилиниши

1492 йилда Христофор Колумб «Янги дунё»ни кашф этганидан сўнг 300 йил давомида янги қитъага Африкадан тирик етказиб борилган қуллар сони 10 миллиондан кўп бўлгани айтилади. Бугун Ғарбий ярим шарда яшаётган афроамерикаликларнинг аксарияти ўша қулларнинг авлодлари ҳисобланади.

XIX асрга келиб Ғарбий яримшарда қулликка қарши бўлган соғлом фикрли одамлар кўпайди. Айниқса, минтақанинг энг қудратли давлатларидан бири бўлган АҚШда қулдорликка қарши ҳаракатлар жиддий тус олди ва уни бекор қилиш учун мамлакат бўйлаб ҳаракатлар бошланди.

1808 йилда АҚШ Конгресси мамлакатга Африкадан қул олиб келиб сотишни тақиқлайдиган қонун қабул қилади. Аммо бу қонун мамлакатдаги қул савдосини тўхтата олмайди. Қулфурушлар АҚШга контрабанда йўли билан Африкадан тирик одамларни олиб келиб сотаверишади.

Шундан сўнг қулдорлик ва қуллик бекор қилинмаса, натижага эришиб бўлмаслигини тушунган ҳукумат АҚШда қуллик ва қулдорликни бекор қилиш ҳақида қонун лойиҳасини тайёрлайди.

Албатта, мамлакат фуқароларининг барчаси ҳам қулдорлик бекор қилинишини хоҳламасди. Айниқса, АҚШ жанубидаги заминдор бойлар. Ахир улар текин ишчисидан айрилиб қолаётганди. Шу сабабли қулдорлик бекор бўлиши ҳақидаги қонун лойиҳаси эълон қилинганида жанубий штатлар бунга қарши исён кўтаради ва 1861 йилда АҚШда фуқаролар уруши бошланади.

1865 йилда қулдорликка қарши бўлган шимол қулдорлик тарафдори бўлган жанубни енгиб чиқади. Унгача 1862 йилда АҚШ президенти Авраам Линколн даврида мамлакатда қулдорлик ва қулликни тугатиш ҳақидаги қонун қабул қилинади.

1863 йилда эса ўша қонунга мувофиқ АҚШдаги қулларни озод қилиш ҳақида прокламация эълон қилинади. 1865 йили фуқаролар уруши тугаб, жануб штатлари мағлубиятга учраганига қадар Линколн имзо чеккан қарорни амалга ошириш имкони бўлмайди.

1865 йилда АҚШ конституциясига 13та ўзгартириш киритиш бўйича декларация қабул қилинади. Ана ўша ўзгаришлардан бирида АҚШда қулликни бекор қилиш белгилаб қўйилади. 1865 йилда уни дастлаб тўртта штат ратификация қилади. Ушбу қонунни энг охирги бўлиб 2013 йилда Миссисипи штати ратификация қилган.

АҚШда ирқий камситишлар авжга чиқиши

АҚШда қулдорлик қонунан тугатилгани билан, мамлакатда ирқчиликни тугатишнинг иложи бўлмайди. АҚШнинг оқ танли аҳолиси кечагина ўзи озод қилган қора танли собиқ қулларга нисбатан муносабатини ўзгартирмайди ва мамлакатда ирқчилик юқори даражада сақланиб қолаверади.

Қулдорлик қонун йўли билан бекор қилингани ҳақида фикр билдирган америкалик машҳур ёзувчи Марк Твен «Қулдорликнинг бекор қилиниши мамлакатда ирқчиликка барҳам бера олмади, аксинча уни кучайтирди», деб ёзганди. Марк Твен ўз асарида қора танли қаҳрамонни ижобий образ сифатида тасвирлаган биринчи адиб эди.

Аслини олганда давлат сиёсатининг ўзи ҳам ирқчилик устига қурилган эди. Мамлакатда қора танлилар ҳуқуқларини чеклайдиган кўплаб маҳаллий ва федерал қонунлар бор эди. Ўша қонунлар туфайли АҚШда ҳатто XX асрда ҳам қора танлилар оқ танлилар фойдаланаётган жуда кўп ҳуқуқлардан мосуво эди.

Автобусларда улар фақат орқа эшикдан чиқиб-тушар, ўриндиқда ўтирган ҳолатида оқ танлилар талаб қилса, ўрнини бўшатишга мажбур бўлар эди. Шунингдек, улар оқ танлилар учун мўлжалланган кафе ва ресторанларга кира олмас, ҳатто қора танлиларнинг ҳожатхонаси ҳам алоҳида бўлган.

Мабодо қайсидир қора танли оқ танлилар учун белгиланган жойларга кирса ёки фақат оқ танлилар фойдаланадиган нарсалардан фойдаланса энг юмшоқ муомала қилинганда уларни қаттиқ ҳақорат қилиб қувишган. Мабодо ўшандай ҳолатда қора танлилар қаршилик кўрсатса, полиция уларни олиб бориб қамаган.

Бунда нафақат хусусий ишхоналар, кафе ва ресторанлар, балки давлат идораларида ҳам шу тарздаги тартиблар бўлган. Масалан, Пентагоннинг бош идорасида қора танли ходимлар ўтган асрнинг 70-йилларигача оқ танли ходимлар фойдаланадиган ҳожатхона ва ошхонага кира олмаган.

Қора танлилар оқ танлиларга «мистер», «миссис» ёки «мисс» деб мурожаат қилиши мажбурий бўлган. Қора танлиларни оқ танлилар ўқийдиган мактаб ва университетларга ҳам қўйишмаган.

Ирқчиликка қарши исён бешиги – Монтгомери

1955 йил 1 декабр, Алабама штатидаги Монтгомери шаҳри. Эрталабдан кечгача давом этган оғир ишдан қайтаётган 42 ёшли қора танли аёл Роза Паркс автобусга чиқади.

Ўша пайтда автобусларнинг олд қисмида жойлашган ўн қатор ўриндиқларда оқ танлилар, орқа қисмидаги ўриндиқларда қора танлилар ўтириши белгиланганди.

Роза Паркс қора танлилар учун белгиланган ўриндиққа ўтиради. Кўп ўтмай автобусга оқ танли эркак чиқади. Бу пайтда автобусда бўш ўриндиқ йўқ, ёзилмаган қоидаларга кўра бундай пайтда қора танлилар оқ танли учун жой бўшатиши керак эди.

Оқ танли эркак Роза Паркснинг олдига бориб аёл ва унинг ёнида ўтирган қиздан жой бўшатишини талаб қилади. Аёл талабга қарши чиқади ва жойни бўшатмайди. Бу оқ танли эркакнинг жаҳлини чиқаради ва у Розани ҳақорат қилади. Сўнг автобусни тўхтатиб полиция чақиради.

Ҳодиса жойига етиб келган полициячилар аёлни жамоат тартибини бузганликда айблаб ҳибсга олишади.

Шаҳар бўйлаб ўз ўрнини оқ танли эркакка бўшатмаган қора танли аёл қамоққа олингани ҳақида хабар тарқалиши билан қора танлиларнинг жамоат уюшмалари автобусларга бойкот қилиш кераклигини айтиб чиқади. Шундан сўнг Монтгомери шаҳрида ашовчи қора танли аҳоли автобусларга чиқмайди. Ўша пайтда йўловчиларнинг 70 фоизини қора танлилар ташкил этарди.

Натижада шаҳар аҳолисига хизмат кўрсатадиган транспорт компаниясининг даромадлари кескин тушиб кетади. Қора танлилар бу билан чекланмай ирқчиликка қарши намойишларни бошлаб юборишади. Уларга ёш ҳуқуқшунос Мартин Лютер Кинг бошчилик қилади.

Шундан сўнг шаҳар ҳокимияти аввалига қора танлиларни қоралаб чиқади. Маъмурият Мартин Лютер билан музокара ўтказиб бойкотни бекор қилишга уринади. Бироқ у кўнмайди ва бойкот давом эттирилади.

Музокаралардан натижа чиқмагач шаҳар ҳокимияти полиция ёрдамида қора танлиларни мажбурлаб автобусларга чиқара бошлайди. Бўйсунмаганларни эса 1921 йилда қабул қилинган «бойкотга қарши қонун»ни пеш қилиб ҳибсга ола бошлашади. Бу иш ҳам қора танлиларни автобусларга қайтара олмайди.

Шундан сўнг полиция қора танлилар ҳуқуқлари учун курашаётган фаолларини таъқиб қила бошлайди. Иккинчи томондан фаолларнинг уйларига оқ танлиларнинг радикал «Ку Клукс Клан» ҳаракати аъзоларидан таҳдидли хабарлар кела бошлайди.

Радикал миллатчилар 1956 йил январ ойида Мартин Лютернинг уйига бомба ташлашади. Бироқ фаоллар ва уларга эргашган қора танлилар ортга чекинмайди. Шундан сўнг фаолларни ҳибсга ола бошлашади.

Ноҳақ ҳибсга олинган ва турли жазолар билан жазоланган фаоллар федерал округ судига даъво аризаси беришади. Кўп ўтмай уларнинг аризасини кўриб чиққан федерал округ суди автобусларда оқ танлилар ва қора танлилар учун алоҳида жой белгиланишини ноқонуний деб топади.

Монтгомери шаҳар прокуратураси федерал округ судининг қарорини ноқонуний деб топиш юзасидан АҚШ олий судига апелляция шикояти беради. Бироқ олий суд қора танлилар фойдасига чиқарилган қарорни ўз кучида қолдиради.

Олий суд қарори эълон қилинган кун тунда Монтгомери шаҳрига 40 та юк машинасида радикал «Ку Клукс Клан» ҳаракати аъзоларидан иборат шахслар етиб келишади. Улар қора танлиларни қўрқитиш учун шаҳар кўчалари бўйлаб юк машиналарида гуруҳ бўлиб ҳаракатланишади.

Олий суд қароридан сўнг 1956 йил 20 декабр куни Монтгомери шаҳар ҳокимлиги автобусларда оқ ва қора танлилар учун алоҳида жой ажратишни бекор қилувчи қарорни қабул қилишга мажбур бўлади.

«Ку Клукс Клан» ҳаракати аъзолари бу қарорга террор билан жавоб қайтаради. Улар қора танлилар кетаётган автобусларни ўққа тутади. Қора танлилар яшайдиган маҳаллаларда бомбалар портлатилади.

Шаҳар ҳокимлиги қароридан сўнг 381 кун (бир йилдан ошиқроқ) давом этган автобус бойкотлари тўхтатилади. Бироқ биргина Монтгомерида натижага эришилган бўлса-да АҚШнинг бошқа кўплаб шаҳарларида қора танлиларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини чеклайдиган турли чекловлар сақланиб қолаётган эди.

Шу сабабли Мартин Лютер бошчилигидаги қора танлилар бошқа штатларда намойишлар ўтказишда давом этади. Кўп ўтмай намойишлар бутун АҚШ бўйлаб ўтказила бошланади.

Қора танлилар қаҳрамони Мартин Лютер Кинг

Монтгомери шаҳрида бошланган намойишларда ўз фаоллиги билан ажралиб турган Мартин Лютер Кинг кўп ўтмай АҚШдаги қора танлиларнинг ягона лидерига айланади.

Мартин Лютер 1929 йилда Жоржия штатидаги Атланта шаҳрида кўп болали оилада туғилган. Мартин қора танли бўлса-да унда ирланд қони ҳам бўлган. У мактабда ўқиб юрган пайтларидаёқ нотиқлиги билан ажралиб турган.

1948 йилда Мартин коллежни битирганидан сўнг руҳонийлар тайёрлайдиган диний семинарияда ўқий бошлайди.

Ўша пайтда у ошхонада ишлайдиган немислардан бирини ёқтириб қолади ва унга уйланишга қарор қилади. Бироқ дўстлари бу иши оқ танлиларнинг ғазабини қўзғатишини айтиб уни қайтаришади. Кейинчалик 1953 йилда у қора танли қизга уйланади.

Монтгомеридаги «автобус бойкоти»дан сўнг АҚШда қора танлилар ҳуқуқи бош масалага айланади ва кўпчилик зиёлилар қора танлиларнинг тарафини олиб чиқишлар қилади.

Шу пайтда Мартин Лютер ҳам фаол равишда қора танлилар ҳуқуқларини ҳимоя қилиб чиқа бошлайди ва уларнинг раҳнамосига айланади. Ўша пайтда Мартинга оқ танли радикаллар томонидан бир неча бор суиқасд қилинади, бироқ у тирик қолади.

1955 йилда Мартин Бостон университетида фалсафа фанлари доктори илмий унвонини олади. 1958 йилда у «Озодликка йўл» номли китобини ёзиб нашр эттиради. Ўша йили уни руҳий касал бўлган қора танли аёл пичоқлайди, зудлик билан ўтказилган операция туфайли Мартин тирик қолади.

1960-йиллар бошида Мартин нафақат АҚШда, балки бутун дунёда қора танлилар ҳуқуқларини ҳимоя қилувчилар лидери сифатида машҳур бўлишга улгурганди.

1960 йилда Жавоҳарлал Неру уни Ҳиндистонга таклиф этади. 1963 йилда эса у билан АҚШнинг ўша пайтдаги президенти Линдон Жонсон ҳам учрашади. 1964 йилда Мартин тинчлик йўналишида халқаро Нобель мукофотини олади.

Ўша пайтда Мартин АҚШда қора танлиларнинг ҳуқуқларини чеклашда бош бўлган давлат тизимига қарши курашгани учун уни коммунистлар билан ҳамкорлик қилаётганликда айблаб чиқишади. Бироқ бу нарса ўз исботини топмайди.

Ўз ҳаётида кўплаб суиқасдларни бошдан кечирган Мартин Лютер барибир ўлдирилади. 1968 йилда у Мемфис шаҳридаги меҳмонхона айвонида турганида отиб ўлдирилади. Ўшанда Мартин 39 ёшда эди.

Мартиннинг ўлдирилиши бўйича кўплаб тахминлар бор. У америкалик қора танли аҳоли сайлаш ҳамда сайланиш, яна кўплаб ҳуқуқларни қўлга киритганидан сўнг ҳукуматдан асрлар давомида қора танлиларга қилинган ноҳақликлар учун 50 миллиард доллар товон пули талаб қилаётган эди.

Унинг режасига кўра, ушбу маблағ АҚШдаги ҳар бир қора танлига тенг тақсимлаб берилиши лозим эди. Мартин ўлдирилганидан сўнг бу талаб кун тартибидан тушади.

Мартин Лютернинг қотили Жеймс Эрл Рей 99 йиллик қамоқ жазосига ҳукм қилинади. Бугун Мартин Лютернинг номи АҚШда қора танлилар ҳуқуқи учун курашган қаҳрамон сифатида ёд этилади.

Афроамерикаликларнинг фуқаролик ҳуқуқлари тиклангандан кейинги вазият қандай бўлди?

1965 йилда АҚШ Конгресси «Сайловчилар ҳақидаги қонун»га ўзгартиришлар киритади. Унга кўра штатлар ўз фуқароларига сайлаш ҳуқуқини беришда мустақил қарор чиқара бошлайди.

Шундан сўнг турли штатлар бирин-кетин қора танлиларга ҳам сайлаш ҳуқуқини беради ва уларга нисбатан жорий қилинган турли чеклов ҳамда тақиқлар бекор бўла бошлайди.

АҚШда яшаётган қора танлиларнинг барча ҳуқуқлари тиклангандан кейин жамиятда уларни алоҳида ажратиш барҳам топди, аммо уларни ёқтирмайдиган одамлар ҳануз топилади.

Айниқса оқ танли полициячилар орасида қора танлиларни ёмон кўрадиган ва имконияти бўлиши биланоқ уларга қарши ҳатто қонундан чиқиб кетиш даражасида зўравонлик қиладиганлар учрайди.

Айримлар ўз нафратини АҚШда содир этиладиган жиноятларнинг аксариятини (ноқонуний наркотик ва қурол-яроқ савдоси) қора танлилар қилиши ва уларни деб АҚШ жамияти тинч яшай олмаётгани билан изоҳлайди. Бу важда ҳам жон бордир, лекин аслида афроамерикаликларни ёқтирмайдиган оқ танлилар уларни фақат ранги бошқа бўлгани учун ёқтирмаслиги исбот талаб қилмайдиган нарса.

АҚШда оқ танли полициячилар томонидан қора танлиларни ўлдириб қўйиш тез-тез учраб туради. Бундай пайтларда бутун Америка бўйлаб қора танлиларнинг намойишлари ўтказилади. Кенг миқёсдаги намойишларнинг сўнггиси 2020 йил 25 май куни бўлиб ўтди.

Шу куни Миннисотта штатидаги Миннеаполис шаҳрида оқ танли полициячи дўконда 20 долларлик қалбаки банкнотни ўтказишда гумонланган қора танли ҳайдовчи Жорж Флойдни ҳибсга олиш чоғида ўлдириб қўйди.

Флойдни қўлга олган полиция ходими унинг юзини ерга қаратиб, бўйнидан тиззаси билан 7 дақиқа босиб туради. Флойд «Нафас ололмаяпман, бўғиляпман» деб полициячига илтижо қилиши фойда бермайди. Ҳушидан кетган Флойдни касалхонага олиб боришганида у аллақачон жон бериб бўлганди.

Полиция офицери Флойдни қийнаётганини ўша куни йўлда ўтиб кетаётган ўткинчи тасвирга олган, видео фейсбукда эълон қилинган. Шундан сўнг Флойднинг зўравонлик қурбони бўлгани ҳақида бутун АҚШ хабар топди ва аввалига Миннеаполисда, сўнгра бутун мамлакат бўйлаб кенг миқёсдаги намойишлар ва тартибсизликлар бошланиб кетди.

Полиция томонидан қора танли фуқарога қилинган ушбу зўравонлик учун намойишчилар полиция идоралари ва машиналарини ёқиб юборди, савдо дўконларини талашди.

Кейинроқ эса қора танлилар томонидан Американи кашф этганлар, уни Британиядан ажратиб олишда жонбозлик кўрсатган ва ўз бошқаруви пайтида қулдорликка бефарқ бўлган президентларнинг ҳайкаллари ағдариб ташланди.

Бундан ташқари, дунёнинг жуда кўп компаниялари қора сўзи билан боғлиқ маҳсулотлардан, брендлардан, реклама роликлардан воз кечишди. Яъни Жорж Флойднинг ўлими ортидан бошланган норозиликлар туфайли бутун дунё бўйлаб қора танлиларга зимдан қилинаётган пассив ирқчиликнинг бир қисми бартараф бўлди.

Аслида эса бу ишларнинг дебочаси бундан 68 йил аввал Монтгомери шаҳрида бошланган эди...

Ғайрат Йўлдош тайёрлади.