Озодлик учун кураш: Венгрияда коммунистик тузумга қарши қўзғолон қандай бостирилган эди?

Иккинчи жаҳон уруши тугагандан сўнг СССР Шарқий Европа давлатларини ўз вассалига айлантиради. Уларда Москва ёрдамида коммунистик партиялар тузилиб, ҳокимият эгалланади.

Ўша пайтда Шарқий Европа халқлари келажакда ўзларини нималар кутаётганини, советлар бошларига қандай кулфатлар солишини билмасди.

Тез орада маъмурий буйруқбозликка асосланган тузум уларга ўз зулмини ўтказа бошлайди. Шундан сўнг коммунистик тузумга қарши бир қанча намойишлар бўлиб ўтади.

Жумладан, 1953 йил 3 май куни Болгариядаги тамакини қайта ишлаш корхонасида, ўша йили 31 май 2 июн оралиғида Чехословакиядаги бир нечта корхоналарда, 15-18 июн кунларида ГДРда, 1956 йил ёзда Полшада ишчилар маошлар камлиги, меҳнат шароити ёмонлиги сабабли коммунистик тузумга қарши намойишлар ўтказишади. Бу намойишларнинг барчаси аёвсиз тарзда бостирилади.

1956 йил октябр ойида венгр халқи коммунистик тузумга қарши бош кўтаради. Венгрия раҳбарлари Москвага қочишади. Мамлакат тепасига Ғарб билан иқтисодий ва сиёсий алоқаларни яқинлаштириш тарафдори бўлган янги ҳукумат келади.

Бундай ҳолат Москва манфаатларига тўғри келмасди. Венгрияга кўп сонли совет армияси киритилади. Сўнг мамлакатнинг қонуний ҳукумати ағдарилиб, ўрнига яна коммунистик тузумга хизмат қилувчи қўғирчоқ ҳукумат ўрнатилади.

Иккинчи жаҳон урушидан сўнг Венгриядаги вазият

Мамлакат фашистлардан озод бўлгач 1945 йилда Венгрияда сайловлар ўтказилади. Унда кичик хўжаликларнинг мустақил партияси 57 фоиз овоз олиб, ғалаба қозонади. «Венгрия меҳнаткашлар партияси» деб номланган коммунистик партия вакиллари эса бор-йўғи 17 фоиз олади.

Сайлов натижаларининг бундай тус олиши Венгрияда коммунистик тузум ўрнатмоқчи бўлган Москвани қониқтирмайди. Шу сабабли орадан 2 йил ўтиб яна сайлов ўтказилади.

Сайловдан аввал ҳукмрон ҳукмрон партиянинг таниқли вакили Бела Ковач советлар томонидан ҳибсга олиниб, Москвага жўнатилади. У ерда Ковачга СССР зарарига жосуслик қилганлик айби қўйилади ва 20 йилга қамалади (Ковач Сталин вафотидан кейин 1956 йилда озод қилинган).

Иккинчи сайловда коммунистларнинг Венгрия меҳнаткашлари партияси (ВМП) бор-йўғи 22 фоиз овоз олган бўлса ҳам совет ҳарбийлари ёрдами билан ҳокимиятни тўлиқ эгаллайди.

Шу тариқа, 1949 йилдан бошлаб Венгрияни Москва таъсири остидаги коммунистик ҳукумат бошқара бошлайди. Ўша пайтда ВМП лидери бўлган Матяш Ракоси ўзини Сталиннинг энг яхши ўқувчиларидан бири деб ҳисобларди.

У ҳукумат раиси бўлганидан сўнг Венгрияда СССР бошқарув моделини жорий қилади ва мамлакатни Сталиндай қаттиққўллик билан бошқара бошлайди.

Мамлакатда хусусий мулк тугатилиб, СССРда бўлгани каби жамоа хўжаликлари (колхозлар) тузилади. Одамларнинг мол-мулклари тортиб олиниб, жамоа хўжаликларига топширилади. Диний эътиқод тақиқланади ва турли конфессияларга тегишли ибодатхоналар ёпилади.

Мамлакатда коммунистик бошқарувга қарши бўлган ёки коммунистларни қўлламаган «ўзгача фикрловчи»ларни қамоққа тиқиш бошланади.

1948-1952 йилларда Венгрия хавфсизлик қўмитасини бошқарган Габор Петер даврида бу хизматнинг қарийб 30 минг ходими бўлган. Яна 40 минг одам хавфсизлик хизматига маълумот етказиб турган.

Берияга ўхшаб ёвузлиги билан ном қозонган Петернинг қўл остидагилар миллион нафардан ошиқ «ўзгача фикрловчи» венгрлар ҳақида маълумот йиғади. «Рўйхатга тушганлар» мамлакат аҳолисининг 10 фоизини ташкил этарди. «Қора рўйхат»га тушганлардан ярмини қамоққа тиқишади, ярмини эса доимий равишда кузатиб юришади.

Ўша пайтда Венгрия фашистлар Германиясининг собиқ иттифоқчиси сифатида СССРга товон пули тўлар, оқибатда аҳоли камбағал, кўпчилик ўртача турмуш тарзидан паст даражада яшарди.

1953 йил 5 мартда Сталин вафот этгач СССРда ислоҳотлар бошланади. Бунга ҳамоҳанг Венгрияда ҳам ҳокимият алмашади ва 1953 йил июнда Матя Ракоси ўрнига Имре Над ҳукумат раиси бўлади. Аммо Ракоси ВМП раислигини ўзида сақлаб олади.

Имре Над мамлакатда ислоҳотларни бошлайди ва энг аввал қатағонларни ҳамда «қама-қама»ларни тўхтатади. Сўнг аҳолининг турмуш даражасини кўтариш учун бир қанча қарорлар қабул қилинади.

Шу пайтда собиқ ҳукумат раиси Ракоси Имре Над бошчилигидаги ҳукуматни кескин танқид қила бошлайди. Охир-оқибат, 1955 йилда Москванинг аралашуви билан Имре Над бош вазир лавозимидан кетишга мажбур бўлади. Унинг ўрнига Ракосининг шогирди Андраш Хегедюш ҳукумат раиси бўлади.

1955 йил май ойида СССР ва Австрия ўртасида тинчлик шартномаси имзоланади. Кўп ўтмай Москва бошчилигида социалистик давлатларнинг ҳарбий блоги – Варшава шартномаси ташкилоти тузилади.

Шундан сўнг СССР раҳбарияти Австриядаги кўп минг сонли совет армиясини СССРга эмас, балки Венгрияга жойлаштиришга қарор қилади. Бу венгрларнинг норозилигига сабаб бўлади.

Совет ҳукумати венгрларнинг қаршилигига қарамасдан 1955 йил куздан бошлаб Австриядаги совет қўшинларини Венгрияга кўчира бошлайди.

Инқилобнинг бошланиши

1956 йилнинг бошларида венгр коммунистик партияси ичида бўлиниш юз беради. Партия сафидаги мамлакатни сталинча бошқариш ва ислоҳотлар ўтказиш тарафдорлари ўзаро келиша олмай қолади. Ракоси партия бош котиблигидан кетади.

1956 йил 16 октябр куни Сегада шаҳрида жойлашган университет талабаларининг бир қисми ёшларнинг янги иттифоқини тузади. Бу иттифоқ «Венгрия озодлик ташкилоти» деб номланади. Бир неча кун ичида турли шаҳарларда унинг бўлимлари очилади.

22 октябр куни талаба ёшлар томонидан ҳукуматга 16 та банддан иборат талабнома юборилади. Унда совет қўшинларини Венгриядан олиб чиқиш, Имре Надни бош вазирликка қайтариш, Сталиннинг ҳайкалини бузиб ташлаш, навбатдан ташқари парламент сайловларини ўтказиш, мамлакатда демократик ислоҳотларни бошлаш каби талаблар бор эди.

Ўша пайтда СССРнинг Венгриядаги элчиси лавозимида ишлаган Юрий Андропов (кейинчалик у КГБ ва СССР раҳбари бўлган) 23 октябр куни бу ҳақда Москвага хабар беради.

23 октябр куни соат 15:00 да бутун мамлакат бўйлаб талабалар ва уларга қўшилган аҳоли намойишларга чиқади. Пойтахт Будапештда 200 минг одам йиғилади.

Намойишчилар Будапештдаги бир нечта полиция идорасини ва бошқа маъмурий биноларни эгаллайди. 24 октябр куни тунда давлат радиоси биноси эгалланади.

Бу орада қўзғолончиларга кам сонли венгр ҳарбийлари қўшилади. Ўша пайтда бутун мамлакат қўзғолончиларни қўллаб-қувватлаётган эди. Тунда Будапештга пойтахт горнизони ҳарбийлари ташланади.

Шундан сўнг Венгриянинг қўғирчоқ раҳбарлари совет раҳбариятидан ҳарбий ёрдам сўрашади. Венгриядаги совет қўшинлари пойтахт томон ҳаракатлана бошлайди.

24 октябр куни эрталабгача Будапештга 6 минг нафар ҳарбий, 290 та танк, 120 та БТР кириб келади. Ғарб матбуоти маълумотларига кўра ўшанда пойтахтга 700 дан ошиқ танк ва БТР кириб келган.

Будапештга совет қўшинлари киритилгач у ерда бўлган пойтахт горнизони ҳарбийлари қўзғолончилар томонга ўтиб кетади. Бу Москва учун кутилмаган ҳол бўлади.

25 октябр куни Будапештга совет армиясининг яна бир нечта дивизияси киритилади. Энг қаттиқ жанглар парламент биноси ва унинг олдида содир бўлади. Совет ҳарбийлари қўзғолончиларни аямасдан ўққа тутади.

Кейинчалик совет матбуотида шундай ёзилганди:

«Будапештдаги парламент биносида митинг ўтказилаётганда кимдир пастга қараб ўқ узди. Ўқ совет офицерига тегиб, у ҳалок бўлди. Шундан сўнг совет қўшинлари жавоб тариқасида қуролланган митингчиларга ўқ узди. Оқибатда ҳар икки томондан 61 нафар киши ҳалок бўлди, 284 киши яраланди».

Кейинчалик парламент биносида ҳалок бўлганлар ва яраланганлар совет ҳисоботларида кўрсатилгандан бир неча баробар кўп бўлгани ойдинлашади.

Пойтахтда одамлар ўққа тутилаётгани ҳақидаги хабар мамлакат бўйлаб яшин тезлигида тарқалади. Шундан сўнг Венгриянинг барча ҳудудларида одамлар маъмурий биноларга ҳужум қила бошлайди. Венгрлар қаерда советларга хос символлар бўлса, уларни вайрон қилади.

26 октябр куни Венгрия ҳукумати мамлакат бўйлаб амнистия эълон қилади. Унга кўра 26 октябр соат 22:00 гача қўлидаги қуролларни ташлаб уй-уйига тарқалган барча авф этилади. Аммо ҳеч ким уйга қайтмайди.

Мамлакат бўйлаб тўқнашувлар давом этади ва Венгрия армиясининг катта қисми инқилобчилар томонига ўтиб кетади. Будапештдаги кинотеатрлардан бирининг олдида Венгрия ҳарбийлари совет танкларига ҳужум уюштиришади ва бутун колонна йўқ қилинади.

27 октябр куни Венгрия коммунистлари раҳбари Эре Гере, ички ишлар вазири ва яна бир қатор юқори лавозимли шахслар истеъфога чиқиб, СССРга қочиб кетади. Ҳукумат Имре Над бошчилигидаги инқилобчилар қўлига ўтади.

Шу куни бўлиб ўтган жангларда Будапештдаги совет армияси батамом енгилади. Шундан сўнг пойтахтда инқилобий кенгаш ташкил этилади. Коммунистик партия тарқатиб юборилади.

28 октябр куни Венгриянинг янги ҳукумати СССР раҳбарияти билан совет қўшинларини Венгриядан олиб чиқиш бўйича музокараларга тайёрлигини маълум қилади. Бу пайтда Будапештга қараб совет армиясининг яна бир нечта полклари келаётганди.

Қақшатқич жанглардан сўнг 29 октябр куни пойтахт атрофидаги совет қўшинлари чекина бошлайди. Ҳамма инқилобчилар ғалаба қозонди деб ўйлай бошлайди. Аммо ундай эмасди.

Москва ўша вазиятда Венгрияни ҳеч қанақасига қўлдан чиқара олмасди. Агар Венгрия Москва таъсир доирасидан чиқиб кетса, кейин Шарқий Европадаги бошқа давлатлар ҳам шундай қилиши эҳтимоли бор эди.

Шу сабабли 30 октябр куни СССР мудофаа вазири маршал Жуков Москвадаги йиғилишида Венгрияни ташлаб чиқиш кейинчалик оғир оқибатларга олиб келишини айтади.

31 октябр куни Хрушчев КПСС марказий қўмитаси йиғилишида шундай дейди:

«Венгриядан қўшинларни олиб чиқиш бу мамлакатда янги тўполонларни юзага келтиради. Шундан сўнг у ерга америкаликлар, британияликлар ва французлар каби империалистлар кириб олади. Бунга эса йўл қўйиб бўлмайди».

Москва зудлик билан Венгрияда Янош Кадар бошчилигида «ишчи ва деҳқонларнинг инқилобий ҳукумати» тузади. Имре Над бошчилигидаги ҳукуматни ағдариб ташлаш режаси тузилади.

1 ноябр куни Венгрия ҳукумати Варшава шартномаси ташкилоти сафидан чиққанини маълум қилади. Венгриядан совет қўшинларини олиб чиқиб кетиш бўйича Москвага нота юборилади. БМТдан совет агрессияга қарши ёрдам сўралади. Бироқ уларга ҳеч ким ёрдам бермайди.

Ўша куни Шарқий Европадаги социалистик лагерга кирувчи давлатлар ҳукуматлари Венгрияда «тартиб ўрнатмоқчи бўлаётган» совет ҳукуматини қўллашини маълум қилади.

Шундан сўнг совет армиясининг 60 минг ҳарбийдан иборат 17 та танк, механизациялашган, ўқчи, авиация ва десант дивизиялари ҳамда ҳарбий темирйўл бригадалари Венгрияга бостириб киради.

4 ноябр куни совет армияси Будапештга кенг кўламли ҳужум бошлайди. Совет армияси авиация ёрдамида Будапештни бомбардимон қилади. Кучлар тенг бўлмаган жангларда Венгрия армияси ва қўзғолончилар енгила бошлайди. Имре Над Югославия элчихонасига яширинади.

Совет қўшинларининг бир қисми Будапештни штурм қилишда қатнашади, қолганлар мамлакатдаги ҳарбий базалар ва аэродромларни эгаллайди. Венгрия армиясининг 13 генерали ва 300 нафар зобити асирга тушади.

4 ноябр куни тунда Москва радиоси Над ҳукумати ағдарилгани ва Венгрияда қонуний ҳукумат ўрнатилганини эълон қилади.

5-10 ноябр кунларида Будапештда кўча жанглари бўлиб ўтади. Совет қўшинлари ҳеч кимни аямайди. 10 ноябр куни инқилобчилар ҳарбий ҳаракатларни тўхтатади. 11 ноябр кунги инқилоб бутунлай бостирилади.

Шундан сўнг бутун Венгрия бўйлаб ҳибсга олишлар бошланиб кетади. Кейинчалик ҳибсга олинганларнинг бир қисми ўлим жазосига ҳукм қилинади, қолганлари турли муддатга қамалади.

Жумладан, инқилобга бошчилик қилган Имре Над ҳам қўлга олиниб, 1958 йилда ўлим жазосига ҳукм қилинади.

Томонларнинг йўқотишлари ва тақдирланган совет ҳарбийлари

Расмий маълумотларга кўра, қарийб уч ҳафта давом этган қуролли тўқнашувларда венгрлардан 2 652 нафар инқилобчи, 348 нафар тинч аҳоли ҳалок бўлади. 19 226 киши яраланади.

Совет армиясидан 669 ҳарбий ҳалок бўлади, 51 нафари бедарак йўқолади. 1 251 ҳарбий яраланади. Шунингдек, советлар томонида туриб уришган Венгрия халқ армиясидан 53 ҳарбий ҳалок бўлади, 289 нафари яраланади.

Қуролли тўқнашувлар ва бомбардимон оқибатида Будапешт таниб бўлмас ҳолга келиб қолади. Шаҳардаги 4 мингдан ошиқ турли бинолар бутунлай вайрон бўлади, 40 мингта бино турли даражада зарар кўради.

Венгриядаги озодлик ҳаракати устидан қозонилган ғалаба шарафига Москвада катта тантана ўтказилади. Унда Венгрияни Москва таъсир доирасида олиб қолишда жонбозлик кўрсатган кўплаб ҳарбийлар турли унвон, орден ва медаллар билан тақдирланади.

Жумладан, 26 нафар ҳарбийга Совет иттифоқи қаҳрамони унвони, 37 нафарига Ленин ордени, 574 нафарига Қизил байроқ ордени, яна минглаб ҳарбийларга турли орден ва медаллар тарқатилади. Мудофаа вазири Жуков эса тўртинчи марта Совет иттифоқи қаҳрамони унвонини олади.

Шунингдек, Москва ўзига садоқат билан хизмат қилган ва ўз халқига қурол ўқталган Венгрия халқ армияси зобитларини ҳам унутмайди ва уларга ҳам кўплаб орден ва медаллар берилади.

Советларнинг Венгриядаги қирғинига халқаро ҳамжамиятнинг муносабати

Совет армияси Венгрияга бостириб кириб, пойтахт Будапештни вайрон қилар экан, ўша пайтда дунёнинг кўплаб давлатлари бу ишни қоралаб чиқади. Шунингдек, БМТ хавфсизлик кенгаши сессияси чақирилади.

Сессияда махсус резолюция қабул қилинади ва унга кўра СССРга зудлик билан ўз қўшинларини Венгриядан олиб чиқиш талаби қўйилади. Аммо Москва «пинагини ҳам бузмайди».

Орадан бир ой ўтиб, БМТ хавфсизлик кенгаши Венгрия воқеаларига дахлдор иккинчи резолюцияни ҳам қабул қилади. Унда СССРнинг Венгрияга бостириб кириши ва уни эгаллаб олиши босқинчилик деб таърифланади.

Шунингдек, резолюцияда иккинчи марта СССРга зудлик билан Венгриядан ўз қўшинларини олиб чиқиш талаби қўйилади. Москва бу резолюция талабларини ҳам бажармайди.

Ўша йили АҚШда чоп этиладиган нуфузли Time журнали ўз юрти озодлиги учун курашган венгр қўзғолончиларини «йил одами» деб эълон қилади.

Қўзғолончилар – ватан ҳимоячилари

1989 йилда Венгрияда социалистик тузумдан воз кечилади. Коммунистик партия яккаҳокимлигига барҳам бериб, кўппартиявийликка рухсат берилади. Бундан ташқари, 1956 йилда содир бўлган ҳодисаларни қайта кўриб чиқиш бошланади.

Ўша йили қўзғолонга раҳбарлик қилган Имре Над ва Пал Малетер тантана билан қайта дафн этилади. Мамлакатдаги барча сиёсий партиялар раҳбарлари қатнашган маросимда қўзғолончилар юрт озодлиги учун жонини берган қаҳрамонлар деб талқин қилинади. Шундан сўнг мамлакат бўйлаб ёдгорликлар ўрнатилади.

Ғайрат Йўлдош тайёрлади.