“Гуллаётган” автофирибгарлик, соҳадаги кучли протекционизм оқибати – мутахассислар билан суҳбат

Машина оламан деб фирибгарлар тузоғига тушиб қолиш ҳолатлари ҳамон кузатиляпти. Kun.uz’га интервю берган экспертларга кўра, бунга лизинг шартномалари мураккаблиги, фирмалар фаолиятида лицензия талаб қилинмаслиги, регулятор йўқлиги, қолаверса, маҳаллий автомобил бозорида давлатнинг протекционизми сабаб бўлмоқда. 

“Umid auto leasing” ҳамда “Halal Auto Leasing kompany” каби номлар сизларга таниш. Бу сўнгги вақтларда кўплаб фуқароларнинг норозилигига сабаб бўлаётган ва машҳур бўлишга улгурган фирмаларнинг номи.

Охирги вақтларда осон шартлар билан одамларга машина олиб беришни таклиф қилиб, пулини олгач, уларни чув тушираётган компаниялар сони кўпайиб қолди.  

Kun.uz нима сабаб бундай фирибгарликлар ортиб бораётгани, одамлар нималарга эътибор қаратиши кераклиги ҳақида ҳуқуқшунос Абдуллоҳ Содиқов ҳамда иқтисодий таҳлилчи Валижон Тўрақулов билан суҳбатлашди.

– Дастлаб лизинг ҳақида гаплашсак, ўзи лизинг нима ва нима сабаб бу каби фирмаларга мурожаат қилиш жозибадор бўлиб қолди сизнингча? 

Валижон Тўрақулов: Лизингнинг қисқагина таърифи бу – мулкни олиб, у нарсани маълум бир муддатга ижарага ишлатиш ва бунда ҳеч қанақа ҳуқуқий жиҳатдан эгалик ҳужжати ўтмаслиги керак сизга. [Яъни товарни] ижарага ишлатиш ва охирида қайтариб берасиз. Лизингнинг иқтисодий жиҳатдан жозибадорлиги ҳам бор, кўпгина ривожланган давлатларда яхшигина йўлга қўйилган. Баъзи бир инсонларнинг мулклари, масалан, автомашиналарини фақатгина 4-5 йилгина мина олиши бор, энг янги ҳолатда минади ва яна бошқатдан алмаштириши мумкин бўлади.

Шунинг учун лизинг ўйлаб топилган, яъни боради, машинани олади, 3-4 йилдан кейин унинг ижара пулини ойма-ой тўлаб юриб, [эгасига] қайтариб бераверади. Бу нарса айниқса қишлоқ хўжалиги ёки ишлаб чиқаришда жудаям иқтисодий жиҳатдан жозибадор, чунки биласиз, қишлоқ хўжалигида кўпгина ишлар мавсумий бўлади. Айтайлик, қайсидир қимматгина мулк, ускунани олсангиз, уни фақат ёзда ишлатиш мумкин, бошқа фаслларда у қуруқ тураверади. Шунинг учун бу нарсани лизинг сифатида олишадики, бунда одамлар иқтисодий жиҳатдан ҳам ютишади. Ёки 4-5 йилдан кейин ўша технология ўзгарганда, бошқа янаям самаралироғи чиққанида [эскисикини] шунчаки алмаштириш имкониятига эга бўлишади.

Аслида лизингнинг қисқача иқтисодий жиҳатдан ҳолати шундай, ҳуқуқий томонларини Абдуллоҳ ака айтиб берса керак.

– Абдуллоҳ ака, умуман ҳуқуқий жиҳатдан одамлар нима сабаб алданиб қолмоқда, шу ҳақида ҳам бирмунча фикрларингизни билдирсангиз.

Абдуллоҳ Содиқ: Ўзбекистон Республикасида лизинг тўғрисидаги қонуннинг 2-моддасида ҳам акс этган, яъни халқаро ҳуқуқ стандартларига мувофиқ бизнинг ҳам қонунимизда бор бу нарса, бир тараф иккинчи тарафнинг талаби, сўровига кўра учинчи тарафдан лизинг асосида мулкни сотиб олади ва уни узоқ муддатли эгалик қилиш, фойдаланишга беради.

Эгалик қилиш ва фойдаланиш, яъни мулк ҳуқуқида ўзи 3 та элемент бор: эгалик қилиш, фойдаланиш ва тасарруф қилиш. Бунда тасарруф қилиш элементи бўлмайди, бу қачонки лизинг тўлови тўлиқ амалга оширилганидан кейингина мулкка тўла ҳуқуқий тасарруф қилишга ўтади. Унгача бўлган ҳуқуқ тўлақонли мулк ҳуқуқи сифатида шаклланмайди. Мана шу мулк ҳуқуқининг шаклланмаслиги автолизинг компанияларида [бўлмайди]. Ўзи лизинг фаолияти қандай бўлади десангиз, бу – лизинг берувчи томонидан молиявий ижарани амалга ошириш билан боғлиқ бўлган фаолият.

Лизинг фаолияти Ўзбекистонда лицензияланмаган, яъни лицензия талаб қилинмайди, ўша молиявий ижаранинг амалга оширилишида [унинг устидан] давлатнинг регуляция функцияси бўлмагани учун ҳам бу ерда муаммолар келиб чиқяпти. Асосий масала биринчи ўша автолизинг компанияларида мулк ҳуқуқининг тўлиқ элементлари бўлмагани сабабли у ташкилотнинг бошқа қарздорликлари тўлаб берилиши нуқтаи назаридан ҳам лизинг объекти бўлган мулкка тўлов қаратилиб, мол-мулк ҳақдорнинг зиммасига ўтиб кетяпти.

Мисол учун, лизингга олувчи ўша жойда жабрланувчи бўлиб қолади. Яъни лизингни олувчи лизинг берувчи ташкилотнинг қарздорлиги бўлган тақдирда лизинг объектини йўқотиш хавфи бор. Рискларнинг олди олинмаган, чунки лизинг объектига нисбатан мулк ҳуқуқи тўлиқ тўлаб бўлингандан кейин бўлади. Энди яна бир шарти: лизинг бўлиши учун 12 ойдан ортиқ бўлган муддат ўтиши керак. Лизинг тўғрисидаги қонунда бунинг бир қанча шартлари бор, жудаям тушунишга қийин бўлган шартлар, у ҳуқуқий жиҳатдан қайсидир 80 фоизи тўловлиги, тўлаб бўлгандан кейин қолган қийматини ҳисоб-китоб тартиби бор, комиссиялари мавжуд – бу нарсаларни қонун бўйича лизинг олувчининг ҳуқуқини таъминлангани чоралари бор, лекин аксарият ҳолларда булар қўлланмайди.

Яъни бу ерда ҳуқуқий саводхонлик масаласи ҳам анча муҳим туради. Шартноманинг ўзини, лизингнинг моҳияти тушуниш жиҳатдан қийинчиликлар мавжуд. Шартномани ўқиган тақдирда ҳам тушунишга қийин, бу бўйича тушунтириш ишлари олиб борилиши керак. Бирор ҳуқуқшунос кўмагида шартнома имзолаб келинар, лекин шартноманинг ўзи молиявий жиҳатдан ҳам оддий одамга тушуниш қийин. Яъни унинг ичида 12 ойдан ортиқ муддатда бўлиши кераклиги, мулк ҳуқуқи деганда ҳозирги 3 та элементнинг мавжудлиги жиҳатдан одамлар бу нарсага эътибор бермайди.

Энди унинг мулкий ҳуқуқига келсак, “мен буни олдим” дейди, исталган автомашинани олгандан кейин, “бўлди, мен машинанинг эгасиман” дейди, ваҳоланки [ҳуқуқий жиҳатдан машина мижознинг номига] ўтмагандан кейин автомобилни тортиб олишлари мумкин. Кўпчилик одам бундан шокка тушди, ўша пайтда ҳам кўп лизинг компанияларининг қарзи, бошқа жойлардан кредитлари бор, шунинг учун бундан кўп жабр кўришди.

– Валижон ака, юқорида бирмунча сабабларига тўхталинди, яъни Абдуллоҳ аканинг айтишича, фаолият турининг ўзи лицензия талаб қилмагани ва регуляторнинг йўқлиги ҳисобига ҳам муаммолар юзага келмоқда.

Шу жиҳатдан яна бир савол бор-да, ўзи автолизингга талабнинг кўпайиши Ўзбекистондаги автомобил бозоридаги ҳолат, яъни олди-сотдиси билан боғлиқ тўсиқлар борлиги ва бозор монополлашгани билан боғлиқ эмасми?

 Валижон Тўрақулов: Зўр нуқтани кўтардингиз, ҳақиқатда шундай. Яъни биз ҳозир гапираётган нарсаларимиз ҳаммасининг оқибатидир. Оқибат нима дейилганда, мана шу машина савдоси бўйича давлат томонидан жуда кучли қилиб юборилган протекционизмнинг оқибати. Чунки оддий статистикаларга қарайдиган бўлсангиз, масалан, Ўзбекистонда айнан иқтисодчилар кўпроқ ҳар мингта кишига тўғри келадиган машиналар сонини солиштиришади. Яқин йилларда ҳам бу 60-70 та эди, ҳозир 80-90 тага чиқди. Қозоғистонда кўрадиган бўлсак, ҳар минг кишига тўғри келадиган машиналар сони 200 тадан кўп, Америкада 700-800 та. Дунёда ўртачаси олинадиган бўлса, 500-600 та бўлиши керак. Тўғридан тўғри буни айтишлари мумкин, яъни “бу машина бозорига тўсиқ қўйганимиздан эмас, шунчаки иқтисодий ривожланиш-ку, иқтисодий ривожланса, машиналар кўпаяди” деган нарсага ўхшаган бўлиши мумкин.

Лекин Ўзбекистоннинг киши бошига тўғри келадиган ЯИМ бўйича мос тушадиган давлатлар, масалан, Шри-Ланка, Молдоваларни кўрадиган бўлсангиз, уларда ҳам 200-300 тадан юқори. Яъни бу нарса Ўзбекистонда шу бозор жуда кучли ҳолатда “ҳимоялангани”ни кўрсатади. Шунинг натижасида талабга нисбатан таклиф жуда ҳам кам. Бундан шунга ўхшаган “лизингчилар”, “насия савдочилар” жуда ҳам ёмон ҳолатда фойдаланишмоқда. 2 хил: баъзилари айтганингиздек тўғридан тўғри фирибгарлик, баъзилари бозор муносабатларида 30-40 фоизларгача насияга сотишлар бўляпти. Бунинг ҳаммаси машинага бўлган эҳтиёжнинг кўплиги билан боғлиқ. Биз кўпроқ бир нарсанинг оқибати билан гаплашяпмиз, аслида сабаблар йўқолса, тасаввур қилинг, ЖСТга аъзо бўлиб, кейинчалик 5-6 йилдан кейин секин бозоримизда енгиллашиш бўлса, жуда кўп машина кириб келади. Кириб келганидан кейин бу муаммолар секин-секин йўқолиб кетади.

Интервюнинг тўлиқ шаклини юқоридаги видео орқали томоша қилишингиз мумкин.

Дилшода Шомирзаева суҳбатлашди.
Тасвирчи Мирвоҳид Мирраҳимов,
Монтаж устаси Абдуқодир Тўлқинов.