Ғазога қайтган тинчлик, Исроилнинг урушдаги йўқотишлари ва Трамп бераётган ваъдалар — кун дайжести

Ўтган кун давомида жаҳонда рўй берган энг асосий воқеалар ва янгиликлар шарҳи билан кундалик хабарномамизда таништирамиз.

Ғазода оташкесим режими кучга кирди

Ғазо секторида кутилган ўт очишни тўхтатиш режими 19 январ куни кучга кирди.

Урушдан вайрон бўлган ҳудудда фаластинликлар байрам қилиб, баъзилар ўз уйларига қайтишни бошлади. Бу келишув 15 ойлик қонли можарони тугатиш йўлидаги илк қадам сифатида баҳоланмоқда.

Тинчлик шартномасига кўра, дастлабки 42 кун давомида Ғазода гаровда ушлаб турилган исроиллик 33 асир ва Исроил қамоқларидан юзлаб фаластинликлар озод қилиниши режалаштирилган. Шунингдек, Исроил қўшинлари Ғазо ичида буфер ҳудудга чекиниши ва кўчирилган фаластинликлар ўз уйларига қайтиш имкониятига эга бўлиши кутилмоқда.

15 ойлик адолатсиз уруш давомида Ғазо секторида 47 мингдан ортиқ фаластинликлар, асосан аёл ва болалар ҳалок бўлгани маълум қилинган. 110 мингдан ортиқ киши яраланган.

Келишув доирасида, шунингдек, ҳуманитар ёрдам ҳажмини ошириш ва ҳудудга зарурий озиқ-овқат ва тиббий маҳсулотларни етказиш режалаштирилган.

Ўт очишни тўхтатиш тўғрисидаги келишувидан сўнг, якшанба куни Ғазо секторига инсонпарварлик юклари ортилган ўнлаб юк машиналари йўл олган.

Хусусан, Миср томонидан юборилган 95 та юк автомобили «Карам Абу Салим» назорат пункти орқали ўтказилган, яна кўплаб юк машиналари «Рафаҳ» назорат пунктида рухсат кутиб турибди.

БМТнинг Фаластинлик қочқинлар бўйича агентлиги (UNRWA) маълум қилишича, уларнинг Ғазо секторига жўнатиш учун 4 мингта юк автомобили тайёр ҳолда турибди, уларнинг ярми озиқ-овқат ва ун маҳсулотларини ташкил қилади. Агентлик комиссари Филипп Лазарини ёрдам ташувчи колонналарга қилинган ҳужумлар камаяди, деб умид билдирган.

Нетаняҳу оташкесимни муваққат деди

Исроил бош вазири Бинямин Нетаняҳу ҲАМАС билан ўт очишни тўхтатиш бўйича келишув вақтинчалик эканини таъкидлади. Унинг айтишича, АҚШ президенти Жо Байден ва сайланган президент Доналд Трамп Исроилга келишувнинг кейинги босқичларида Фаластин томони шартларни бажармаган тақдирда ҳарбий ҳаракатларни қайта бошлаш ҳуқуқини берган.

Нетаняҳуга кўра, Исроил Филаделфия йўлагидаги қўшинлар сонини қисқартирмайди, балки оширади.

Оташкесимнинг биринчи босқичида Исроилдаги 1900 нафаргача фаластинлик маҳкум озод қилиниши мумкинлиги айтиляпти, аммо аниқ рақамлар ва шартлар расман эълон қилинмаган.

Ҳозир Исроил қамоқхоналарида 14 минг 400 фаластинлик сақланмоқда, уларнинг катта қисми охирги Ғазо уруши давомида ҳибсга олинган. Уларнинг орасида 105 нафар аёл, 340 нафар вояга етмаган болалар, 3376 нафар маъмурий ҳукм асосида қамалганлар ва «ноқонуний жангчи» деб аталувчи 1886 киши бор.

Бу орада Исроил ҲАМАС билан келишув доирасида озод қилинадиган 90 фаластинликнинг рўйхати маълум қилинди.

Фаластин Маҳбуслар жамияти ва Фаластин Озодлик ташкилотига қарашли маҳбуслар ва озод этилганлар ишлари бўйича қўмита томонидан эълон қилинган рўйхатга кўра, озод қилинадиганларнинг 69 нафари аёллар, 20 нафари болалар ва яна 1 ўсмир бор.

Трамп Исроилни келишувига риоя қилишга чақирди

АҚШнинг сайланган президенти Доналд Трамп Исроил ва ҲАМАС ўртасидаги ўт очишни тўхтатиш ва асирларни алмашиш бўйича келишувнинг барча шартлари бажарилиши кераклигини қатъий таъкидлади.

Трампнинг бу таҳдидлари нафақат ҲАМАС, балки Исроилга ҳам қаратилган. Трампнинг махсус вакили Стив Уиткофф Исроил бош вазири Бинямин Нетаняҳуга мурожаат қилиб: «Президент Трамп Исроилнинг катта дўсти эди. Энди навбат сизга», деган.

Американинг Axios портали маълумотларига кўра, Трампнинг маслаҳатчиси Майк Уолтз Нетаняҳу ички сиёсий сабабларга кўра келишувнинг кейинги босқичларини амалга оширмайди, деган хавотирларни инкор этди.

Исроил миллатчилари келишувга қарши

Исроил молия вазири, ўта ўнг қарашларга эга ултрамиллатчи сиёсатчи Бецалел Смотрич Ғазодаги оташкесимни жиддий хато деб атади ва ҲАМАСни мағлуб этишнинг ягона йўли Ғазони тўлиқ оккупация қилиш эканини таъкидлади.

«Бизнинг ягона йўлимиз – Ғазо секторига кириб, уни оккупация қилиш ва вақтинчалик ҳарбий ҳокимият ўрнатишдир. Ҳукумат буни амалга оширмаса, уни ағдариш учун ҳаракат қиламан», – деди Смотрич.

Аввалроқ, яна бир ултрамиллатчи — Исроил миллий хавфсизлик вазири Итамар Бен-Гвир ҳам ўт очишни тўхтатиш келишувига қарши чиқиб, унинг партияси ҳукмрон коалицияни тарк этган эди. Бундан сўнг, коалиция Кнессетда 120 ўриндан 62 ўринни сақлаб қолган.

Агар Смотрич партияси ҳам ҳукуматдан чиқса, Нетаняҳунинг коалицияси кўпчилик ўринларни йўқотади ва бу муддатдан олдинги янги сайловларга олиб келиши мумкин. Бироқ мухолифат айни вазиятда Нетаняҳунинг тинчлик келишувини қўллаб-қувватлашга тайёр эканини маълум қилди.

Бу орада Исроилнинг Ғазо секторидаги ҳарбий ҳаракатлари 2023 йилдан буён тахминан 41,64 млрд долларга тушгани маълум қилинди.

Уруш оқибатида исроиллик 840 аскар ҳалок бўлиб, 14 минг нафардан ортиғи яраланган.

Ҳозир Исроилда захира аскарларига бўлган талаб ортиб бормоқда, чунки ҳарбий ҳаракатлар кучайиши ва ортодоксал яҳудийлар — харедимларнинг ҳарбий хизматдан қочиши туфайли аскарлар сони танқис бўлиб қолмоқда. Урушнинг бошида 220 мингга яқин захира аскарлари сафарбар қилинган бўлиб, улар бир неча босқичда қайта-қайта урушга чақирилган.

ҲАМАС вакили «тарихий ғалаба» ҳақида

ҲАМАС ҳаракати вакили Абу Убайда 15 ой давом этган Ғазо урушида фаластин халқи мислсиз қурбон берганини таъкидлаб, уларни «тарихий ғалаба» деб атади.

Унга кўра, «Ал-Ақсо тўфони» операцияси Исроилга қарши курашда янги саҳифа очди, уруш Исроилни халқаро кучларга мурожаат қилишга мажбур қилган ва оккупациянинг минтақага келтирадиган катта оқибатларини кўрсатган.

Абу Убайданинг таъкидлашича, ҲАМАС жангарилари ўз жонларини аямасдан курашган, ҳарбий қувват ва ахлоқ жиҳатидан ноодатий ҳолатда душманга зарба беришган. Бироқ Исроил томонидан қўлланган «ваҳший ва шафқатсиз» усуллар Фаластин халқини қаттиқ азиятга солди.

У ҲАМАС етакчилари — Ҳания, Арурий ва Синварнинг шиддатли курашнинг олд сафларида курашгани ва шаҳидлик мартабасига етганини урғулади.

Абу Убайда, шунингдек, ҲАМАС ўт очишни тўхтатиш келишувини қўллаб-қувватлашини, лекин унинг ижроси душманнинг ҳаракатларига боғлиқлигини маълум қилди. У халқаро воситачиларни Исроилнинг келишув шартларига риоя қилишига босим ўтказишга чақирди.

ҲАМАСнинг ғалабаси ислом умматининг кенг қўлловига сазовор бўлгани ва улар бутун жаҳондан миллионлаб қўллаб-қувватлов номалари олганини ҳам таъкидлади.

Трампнинг инаугурация олдидан ваъдалари

20 январ куни АҚШ президенти лавозимига қасамёд қиладиган Доналд Трамп ўз чиқишида бир қатор муҳим баёнотлар берди. У фаолиятининг илк кунларидан бошлаб кескин ўзгаришлар киритилишини ваъда қилди.

Жумладан, Илон Маск давлат самарадорлиги бўйича янги департаментга раҳбар этиб тайинланади. Трамп Маскни «миллий даҳо» деб атади ва унинг истеъдодини сақлаб қолиш муҳимлигини таъкидлади.

Трамп Украинадаги уруш ва Яқин Шарқдаги можарога нуқта қўйиб, учинчи жаҳон уруши бошланишига йўл қўймаслигини ваъда қилди. АҚШ мудофааси учун Трамп ҳарбийларга ракета ҳужумларидан ҳимоя қилувчи «Темир гумбаз» тизимини яратишни топширишини маълум қилди.

Трамп ноқонуний миграцияни бутунлай тўхтатишга ваъда берди. Шунингдек, трансгендер эркакларни аёллар спортидан четлатиш бўйича қатъий чоралар кўрилишини айтди.

Трамп Жо Байденнинг барча «аҳмоқона фармойишларини» бир сутка ичида бекор қилишини таъкидлади. Шунингдек, у бир муддат олдин блокланган TikTok ижтимоий тармоғи АҚШда қайта ишга туширилишини эълон қилди.

The Wall Street Journal маълумотига кўра, Трамп инаугурациядан сўнг 100 кун ичида Хитойга расмий ташриф уюштириши мумкин.

Туркия санкциялар рўйхатидан чиқарилди

АҚШ президенти Жо Байден 2019 йилда Доналд Трамп томонидан имзоланган Сурия бўйича санкция фармонини қайта кўриб чиқиб, ундан Туркияга оид барча қайдларни чиқариб ташлади. Байденнинг таъкидлашича, Туркиянинг Суриядаги ҳарбий операциясига боғлиқ саволлар энди аҳамиятли эмас.

Шунга қарамай, янги фармон Суриянинг тинчлик, хавфсизлик ва ҳудудий яхлитлигига таҳдид солувчи ёки инсон ҳуқуқларини жиддий бузган шахсларга нисбатан янги санкцияларни жорий этиш имкониятини сақлаб қолади.

Бу қарор Анқара учун муҳим дипломатик ютуқ бўлди, чунки Туркия кўп йиллар давомида ушбу чекловлардан чиқарилишга интилиб келаётган эди.

2019 йилда Трамп Туркиянинг Сурия шимолидаги «Тинчлик манбаи» ҳарбий операциясига жавобан санкциялар фармонини имзолаган эди. Унда Туркия Мудофаа ва Энергетика вазирликлари, шунингдек, ўша вақтдаги мудофаа вазири Ҳулуси Ақар ва ички ишлар вазири Сулаймон Сўйлуга нисбатан чекловлар жорий этилган эди.