Байден ва Путиннинг учрашуви халқаро мувозанатни ўзгартирадими?

Юмшоқликми ёки ақллилик?

Путин ва Байденнинг учрашувидан кейин америкаликлар яна норози бўлишди. Худди 2018 йил Хельсинкидаги саммитдан кейин Трампдан норози бўлишгани каби. Америкалик конгрессмен Лорен Боберт америкаликларнинг норозиликларини шундай ифодалади: «Музокараларда жуда ёмон номзод қатнашди. Умид қиламан, Байден музокараларда Путинга Аляскани қайтаришни ваъда қилмаган».

Маълумот учун, Аляска 1853 йил Шарқий Сибир генерал-губернатори Муравёв-Амурский таклифидан сўнг 1867 йил АҚШ томонидан Россиядан сотиб олинган. Ўша савдодан Россия 7,2 миллион доллар ишлаб олган. Бугунги кунда бу 20 миллиард доллар атрофидаги пулга тенг бўлади. Яъни Аляскани қайтиб бериши ҳақидаги гап Байденга нисбатан ҳақоратдир.

Хўш, Байденни нега юмшоқликда айблашмоқда? Бу адолатданми? Гап шундаки, ҳар икки мамлакатда, айниқса, Америкадагилар Россияга нисбатан кескин, ҳатто ҳақоратомуз муносабатда бўлиш керак деб ҳисоблашади. Америкаликлар Россияга нисбатан ҳар қандай дипломатик муносабатларни ҳам қабул қила олишмайди. Шундай экан, Байденнинг «одамга ўхшаб яшайлик, дунёда биздан каттаси йўқ» деган гапи америкаликларга юмшоқлик бўлиб туюлди. Аслида эса Россия ҳар қанча агрессив ҳаракат қилмасин, икки давлат муносабатларининг кескинлашуви дунёдаги мувозанатга салбий таъсир қилади. Байден Путинга, Россия олиб бораётган сиёсатга нисбатан етарлича қаттиққўл эканини исботлаб бўлди. Ундан олдинги Трамп Путиннинг гапларидан илҳомланиб юрган эди, Байден эса илк телефон суҳбатидаёқ Путиндан ҳисоб сўради, келажакдаги муносабатларнинг умумий векторини белгилаб берди, Россияга киберхавфсизлик, инсон ҳуқуқлари бўйича йўналиш берди. Бу нарсалар бўйича икки мамлакатнинг биргаликда ҳаракатланишини эса яқин йилларда тасаввур қилиб бўлмасди.

Оддий мисол: Британия ва Россия ўртасидаги муносабатлар инглизларнинг қайсарлиги сабаб фақат ёмонлашди. Албатта, Россияга қарши юмшоқ туриш орқали шарманда бўлиш керак эмас, бироқ душманлик кайфиятидаги муносабатлар нафақат Америка учун, балки дунё учун хавфли. Шу сабаб Байденнинг бу сиёсатига юмшоқлик эмас, ақллилик деб ном бериш тўғри.

Таққослаш учун, Трамп Путин билан учрашувда чинакамига шармандаларча ҳаракат қилганди. У АҚШ разведкаси тақдим этган маълумотга эмас, Путинга ишонишини айтиб, америкаликларнинг нафратига сабаб бўлганди. Калифорниянинг собиқ губернатори Арнольд Шварценеггер бу ҳақда шундай деганди: «Жаноб Трамп, сиз ўзингизни сувда ивиган макарондай тутдингиз. Ахир Рональд Рейган Берлин девори олдида туриб Горбачевга «Бу лаънати деворни бузинг, жаноб Горбачёв» деганини кўрганмисиз? Жаноб президент, сиз ватанни сотдингиз. Путин билан учрашувда ўзингизни «аммамнинг бузоғидай» тутдингиз, ишқилиб охирида ундан дастхат сўрамасайдингиз деб қўрқиб турдим».

Кўриб турганингиздек, Америкада Россияга нисбатан муносабатлар фақат душманона кайфиятда бўлиши керак деб ўйлашади. Байден мана шу омилни инобатга олган ҳолда популистлик қилиши ҳам мумкин эди, бироқ у қайсидир маънода ўз обрўйини қурбон қилган ҳолда Россияга қўл узатди. Аслида ҳам ўзидан кучсизни уриш эмас, унга қўл узатган кучли ҳисобланади. АҚШ Россиядан ҳар соҳада устун экани сир эмас (ЯИМ бўйича фарқ камида 12 баравар), шундай экан, Россия билан янги интрига АҚШнинг зарарига ишлайди, асосий миссиясидан узоқлаштиради. Тўғриси ҳам, Россия ўз армиясини Украина чегарасига жанговар тайёргарликка келтириб жойлаштираётган бир вақтда АҚШ дунёга биринчи рақамли вакцина – Pfizer’нинг 500 миллион дозасини етказиб бериш ҳақида ўйламоқда. Рус матбуотида Путиннинг нутқларидан ҳар қанча ҳаволаниб, унинг даҳо экани билан фахрланишса ҳам, бу учрашув тўлалигича Америка белгилаган йўналишда ўтди.

Байден Американинг талабларини дипломатик тарзда Путинга етказди. Буни шунчалик санъат билан амалга оширдики, ҳатто Путин ҳам буни эътироф этиб, Байден ишини санъат даражасига кўтарганини айтди. Ҳатто россиялик ёшларнинг Байден шпаргалка қараб гапиргани ҳақидаги саволга жавоб берар экан, Путин америкалик ҳамкасбининг тарафини олди: «Байден учрашувгача узоқ вақт парвоз қилган, биз ҳам узоқ мулоқот олиб бордик. Биз президентлар ҳаммамиз шундай қиламиз. Бу ноодатий нарса эмас».

Путин 18 июнь куни Россия Хавфсизлик кенгаши йиғилишини ҳам айнан Байден билан учрашув ҳақидаги нутқи билан бошлади. У кенгаш аъзоларидан Байден билан учрашувини таҳлил қилишни сўради. Яъни Байденнинг ҳурмат билан муносабатда бўлгани ўз самарасини берди ва Путин учрашувда кўтарилган масалаларга жиддий қаради. Ҳар ҳолда Хавфсизлик кенгашида бу ҳақда гапирилгани ва асосий муҳокама мавзуси Байден билан учрашув бўлгани Россия саммитда айтилган гапларга жиддий қараётганидан далолат.

Байден Путин билан учрашувда Россия доим бу борадаги айбловларни бекор қиладиган ва унча хушламайдиган мавзулар – инсон ҳуқуқлари, сўз эркинлиги, киберхавфсизлик ҳақида гаплашишини айтганди. Мана шундай анонсга қарамай, Путин учрашишга рози бўлгани эса Байденнинг ютуғи. АҚШ президенти учрашувдан бошини кўтариб қайтиши мумкин, чунки у айтишни режалаштирган барча гапларини айтди, ҳатто Путинни очиқчасига Россиянинг қиладиган ишлари нима оқибатларга олиб келишидан огоҳлантирди.

Президент совғаси

Икки президент учрашувдан кейин бир бирига совға ҳам берган. Бу ҳолат тантанали тарзда кўрсатилмади, лекин Путиннинг матбуот котиби Дмитрий Песков совғалар ҳақида маълумот берди. Унга кўра, Путин ҳамкасбига «Москва» номли қадимий тахтадан ясалган ёзув тўпламини совға қилган. Байден эса Путинга «Авиатор» моделидаги махсус тайёрланган кўзойнак совға қилган. Байден бундай турдаги қуёш кўзойнакларининг мухлиси ҳисобланади ва кўп марта шундай кўзойнак таққан ҳолда кўриниш берган. Маълум бўлишича, бундай совға учун Байденнинг шахсий бюджети унчалик қийналиб қолмаган. «Авиатор» кўзойнаклари нархи ўртача 300 доллар туради. Путинда аллақачон бундай маркадаги кўзойнаклар бор, фақат Байден Путин учун махсус тайёрлатган кўзойнак катта эҳтимол билан битта нусхада чиқарилган.

«Уруш бўлмаслиги аниқ»

Путин ва Байденнинг хотиржам гаплашганига кўпчилик эътибор берди. Бу ҳолатга россиялик сиёсатчи Владимир Жириновский шундай таъриф берди: «Путин ва Байденнинг табассум билан кўришганидан шундай хулосага келиш мумкинки, уруш бўлмайди». Дарвоқе, уруш бўлмаслиги ва буни хоҳламаётгани ҳақида Байден илк турнесидаги илк учрашувдаёқ айтиб бўлганди. У Британиядаги АҚШ ҳарбий базасида зобитлар олдидаги чиқишида Америка курашиши керак бўлган энг асосий муаммо глобал исиш эканини айтганди. Бу эса АҚШ урушни истамаётгани, инсоният олдидаги бошқа синовлар билан курашиш керак деб ҳисоблашидан далолат эди.

2018 йилда шу каби форматда Путин билан учрашган Трамп ҳам музокаралар борасида фикр билдирди. У Женевадаги саммитдан Вашингтон ҳеч нарса ютмагани, Россия, эса аксинча ютуқли ҳолатда эканини айтди. «Биз Россияга юқори трибуна тақдим этдик. Эвазига ҳеч нарса олмадик. Мен ўйлайманки бу Россия учун яхши кун бўлди. Аммо биз бундан нимадир ютдик дея олмайман», деган у. 

Турли нашрлар ҳам Путин ва Байденнинг учрашувига таъриф бермоқда. New York Times учрашувга шундай таъриф берган: «Кечир. Байден, лекин Путинга умуман фарқи йўқ». New York Times'даги мақолада ёзилишича, Путин Байдендан умуман қўрқмайди ва шу сабаб ҳар қандай мавзудаги учрашувда қатнашишга рози бўлган. Муаллифнинг фикрича, бундай учрашувлар Путиннинг рейтингини туширмайди ва машҳурлигига машҳурлик қўшади. Унинг қўшимча қилишича, Америка президентлари олдингидек катта одамлар эмас. Ҳатто Россиядаги либераллар ҳам Югославиядаги бомбардимонлар, Ироқ уруши, WikiLeaks'да маълумотлар сизиб чиқиши ва ниҳоят Трампнинг ўзини тутишидан кейин АҚШ президентларини жиддий қабул қилмай қўйишган. Шу сабабли Путин улар билан учрашувга бориш учун нима биландир таваккал қилмайди ва Америка президентлари Путин билан учрашувда «деворга гапирганлари» қолади.

Guardian эса Путин Навальний заҳарлангани, Қрим эгаллангани, Скрипаллар заҳарлангани, Лукашенкони қўллаганига қарамай ғарб билан бемалол алоқа қилаётганига эътибор қаратган. «Шунақа «гулдаста» билан ҳам Путин учрашувда устунлик қилди. Қайтанга Байден жуда эҳтиёткор бўлди ва Трампнинг Хельсинкидаги хатосини такрорламасликка ҳаракат қилди», деб ёзган нашр.

Путин билан Кремль пули сафида Женевага борган ва саммит ҳақида репортажлар тайёрлаган «Коммерсантъ» газетаси журналисти Андрей Колесниковнинг айтишича, Путин учрашувдан хурсанд бўлган, ҳатто ҳеч қаерда келтирилмаган маълумотларни айтган. Нашрда Путиннинг ушбу гаплари келтирилган: «Шундан кейин (Байден уни қотил деб атагач) президент Байден менга телефон қилди. Биз гаплашиб олдик, унинг изоҳи мени қониқтирди. У учрашувга таклиф қилди ва мен рози бўлдим. Яна бир бор амин бўлдимки, Байден тажрибали одам экан».

АҚШда республикачилар Байденнинг учрашувдаги ҳаракатларини танқид қилишди. Уларга кўра, Байден Путинга нисбатан ҳаддан ташқари юмшоқлик қилиб, паст кетган. Шунингдек, «Шимолий оқим-2» газ транзитининг қурилишига қаршилик қилмагани Байденнинг Путинга совғаси бўлгани қайд этилган. Бироқ демократ президентни республикачилар танқид қилиши табиий ҳолат, доим шундай бўлади. Демократлар Байденнинг чиқишидан рози, улар президент керакли сўзларни айтди деб ҳисоблашади.

Янги Россия ва янги Америка

Женева саммитига ҳар икки етакчи янгича йўналишга ўтган мамлакат президентлари сифатида етиб боришди. Байденнинг мақсади аниқ: унинг Америкасида демократия энг олий тушунча бўлади, ҳамма билан мулоқот қилинади, дунё етакчиси номи қайтиб олинади. Россия эса бутунлай бошқача мамлакат сифатида Путин томонидан қайта қурилмоқда. Энди Россия ғарб билан ҳисоблашмоқчи эмаслигини, сўз эркинлиги, инсон ҳуқуқлари тўғрисидаги даъволарни очиқчасига эътиборсиз қолдиришини, мухолифатга қарши янада қаттиқроқ курашишини маълум қилмоқда. Путин бежиз учрашувдан аввал Навальнийнинг ташкилотини экстремистик деб эълон қилмади ва бежиз бундай ташкилотлар сайловда қатнаша олмаслигини тасдиқловчи қонунга қўл қўймади. Буларнинг барчаси Навальнийнинг туғилган кунида содир бўлгани эса «Жаноб Байден, Навальний ҳақида гапириб, менинг бошимни қотирманг», дегани эди.

Саммит давомида ОАВ вакиллари, бир муддат Байден ҳам Путинни мухолифатга бўлган муносабатлар учун қизартиришга ҳаракат қилишди, лекин гапга чечан Путин доимгидай савол берганларнинг ўзини «тупикка тиқиб» вазиятдан чиқиб кетди. Тушунган тушунди – Россия энди мухолифат ҳақидаги эътирозларни ўйлаб ҳам кўрмоқчи эмас, аллақачон ўзини алоҳида дунё сифатида қарай бошлаган. Олдин Россия дунёга ўзида ҳаммаси жойида эканини уқтиришга чиранган бўлса, янги Россия ҳеч кимга ҳисоб бермай, фақат ўзи тўғри деб билган йўлдан юрмоқчи. Бундай Россия билан либерал муносабатлар ҳам чекланган кўринишда бўлади: яъни, умумий душманга қарши курашиш (агар бўлса), Россия билан тўқнаш келиш мумкин бўлган можародан қочиш.

Янги дунё?

Албатта, бу учрашув дунёдаги мувозанатни ҳам ўзгартиради. Масалан, кўпчилик Байден келгач, Америка Хитой билан овора бўлиб, Россия чеккада қолиб кетади деб ўйлаганди, аммо кўряпмизки, у келганидан буён халқаро сиёсатда асосан Россия билан машғул бўлмоқда, ҳали Хитой президенти билан учрашгани ҳам йўқ. Хитойни тийиб туришни Америкадаги барча президентлар администрациялари ўз олдига вазифа қилиб қўяди. Буни Россияни Ғарбнинг бир қисмига айлантириш орқали қилишмоқчи эди, лекин ўхшамади. Энди Россияни ўзи хоҳлаганича қолдириб, Хитой билан бошқача курашиш керак бўлади.

Шуниси аниқки, энди Хитой Америка учун Трампнинг шахсий ғарази бўлган «коронадавлат» эмас, ҳақиқий рақобатчи сифатида қаралади. Ўз навбатида, Россия ва АҚШнинг қарашлари ўзгарган бир ҳолатда дунёдаги бошқа давлатлар ҳам ўз ташқи сиёсатини яна бир кўриб чиқади.

Шу тариқа, Путин ва Байденнинг гаплашиб олгани дунё сиёсатига жиддий таъсир қилади. Тўғри, бу учрашувдан кейин қандайдир кескин ўзгариш бўлмаслиги мумкин, бироқ унинг таъсири бир неча йиллик мувозанатда сезилади. Жо Байден Путин билан учрашган бешинчи Америка президенти сифатида ҳозирча у билан Жорж Бушдан кейин энг яхши келишаётган етакчи бўлиб турибди. Бу эса камида дунёдаги икки энг катта ҳарбий держава урушмайди дегани.

Ўткир Жалолхонов тайёрлади.