Россия нега Украинадан ўтган газ транзитидан воз кечмаяпти?

Россия Федерация Бош вазири Дмитрий Медведев Люксембургнинг Luxemburger Wort​ нашрига берган интервьюсида «расмий Москва 2019 йилдан кейин Украина орқали рус газини Европага етказиб ғоясидан воз кечишни ўйламаётгани»​ни маълум қилди.

Медведев сиртдан Германия канцлери Ангела Меркелнинг фикрини маъқуллаб, «Шимол оқим-2» қувур йўлининг қурилиши битгач ҳам, «Россия мазкур йўл орқали газ етказиб беришдан воз кечмоқчи эмас»лигини айтган.

«Шимолий оқим-2», «Турк оқими» юзасидан Украинага нисбатан бундай йўл тутишни назарда тутмаяпмиз. Биз 2019 йилдан кейин ҳам Украина орқали транзит газ етказилишини сақлаб қолиш ҳақида ўйлаяпмиз​», —​ дейди РФ Бош вазири. 

Тўрт йил аввал Москвада бошқа кайфият ҳукмрон эди. Ҳар икки «оқим» ҳам Украинани газ транзитидаги географиядан чиқариб ташловчи инструмент сифатида кўрилганди. «Газпром» раҳбари Алексай Миллер ҳам, Энергетика вазири Александр Новак ҳам «2019 йилдан сўнг Украина ҳукумати билан газ ўтказиш бўйича шартнома узайтирилмаслиги»​ни тасдиқлаганди.

Рус расмийлари матбуот саволига доим бир хил жавоб берган: барча куч «Турк оқими»га қаратилади ва келгусида Марказий ҳамда Жануби-Шарқий Европага газ айнан шу йўналишдаги қувурлар орқали етказиб берилади.

«Муддатлар қатъий белгиланган. Қурилиш эса бугундан бошланиши керак», — деганди Миллер 2015 йили апрелда.

Унинг гаплари худди ультиматум сифатида янграганди: ким «оқим»га қўшилмаса, газдан мосуво бўлади. Аммо концепция ўзгарди.

«Транзит йўналишлари қанчалик кўп бўлса, етказиб бериш ҳам шунчалик ишончли бўлади», — дейди Дмитрий Медведев. Балки муқобил қувур йўналишлари бўйича гапиришнинг ўзи ҳақиқатга мос келмаётгани фикрларнинг ўзгариб қолиши сабабчисидир.

​​​«Турк оқими» йўналиши қурилишни якунлаш бўйича муддатлар ҳар икки давлат — Туркия ва Россия президентлари, томонидан тасдиқланди. Шундан сўнг, йўналиш Болгария-Сербия-Венгрия бўйлаб ҳаракатланиши лозим, кейин қувурлар Австрияга етиб боради. Ҳозирча мана шу маршрут, Греция вариантини инобатга олмасак, асосийларидан бири ҳисобланади.

Россия серб инфратузилмасига 1,4 миллиард доллар сармоя киритишга тайёр. Бу ҳақда Путин жорий йилнинг январида маълум қилган.

Аммо муаммо шундаки, Туркиянинг ғарбида ястанган Болгария ҳам, Греция каби, Евроиттифоқ аъзоси саналади. Софияга ташрифи чоғида РФ Бош вазири айтганидек, Россия ЕИдан лойиҳа тўсқинликка учрамаслиги бўйича кафолат кутади.

Гап шундаки, яқин тарихда амалга ошмай қолган «Жанубий оқим» тақдири ҳам Европарламентда ҳал қилинганди. Австрияга қадар чўзилиши назарда тутилган қувур айнан Болгариядан ўтиши режалаштирилганди. Аммо у қурилмади.

​«Шимолий оқим-2» қурилиши эса 30 фоизга бажарилган. Қувурларни Дания ҳудудидан олиб ўтишга ҳануз рухсат берилмаган. Аммо Ангела Меркель қурилишни фаол қўллаб-қувватламоқда, у қувватлов ортидан Вашингтон билан «айтишиб ҳам қолган».

АҚШнинг сиқилган газини Европага етказиб беришни лобби қилаётган Дональд Трамп Болтиқ денгизидаги қувур қурилишини бир неча марта очиқча танқид қилган. У қурилишдан сўнг, Европанинг Россияга қарам бўлиб қолишини башорат қилганди. Иш шунчаки АҚШ Давлат котиби Майк Помпеонинг қурилишни тўхтатиш борасида чақириғи билан тугамади. 

АҚШнинг Германиядаги элчиси Ричард Гренелл қурилишнинг пудратчи компаниялари ҳисобланмиш Uniper ва Wintershall​, шунингдек Allseas (Швейцария) ва Saipem (Италия)​ компанияларига огоҳлантириш хати юборган. Элчи ўз мактубида компанияларнинг АҚШ санкциялар таъсирига тушиб қолиши билан таҳдид қилган.

Меркель режасига кўра, «Шимолий оқим-2» қурилишини қўллаб-қувватлаш Украинадан ўтувчи транзитнинг сақлаб қолинишига кафолат бўлади. У бу масалада Путин билан гаплашиб олганини маълум қилган. ​Владимир Путин ушбу мулоқотни тасдиқлаб, Белградда ўтган рус-серб музокаралар якуни бўйича ташкил этилган баёнотда фикр билдирган.

Россия президентининг айтишича, 2018 йилда Европага рекорд ҳажмда газ етказиб берилган. Мана шундай кўрсаткични сақлаб қолиш учун Россия Украина транзитидан воз кечиш ҳақида ўйламайди.

«Шимолий оқим-2» қувурларининг газ ўтказиш қуввати йилига 55 миллиард кубометр, ​«Турк оқими»да эса 15,7 миллиард кубометрни ташкил этади. 2018 йили биргина Украина транзити орқали 86,8 миллиард кубометр газ  Европага етказиб берилган. 2020 йил 1 январ куни газ етказиб беришда транзитдан фойдаланиш бўйича Украина-Россия келишуви муддат тугайди.

Европа давлатлари энергия манбалари диверсификацияси интилмоқда, АҚШ ҳам 2020 йилдан кўҳна қитъага газ етказиб беришни бошлайди. Россия учун газ экспорти ҳажмини юқори маррада ушлаб туришнинг йўли, албатта, Украина билан шартнома муддатини узайтиришдир.

Украинада жорий йил мартда президентлик сайлови ўтказилиши белгиланган. Амалдаги Украина президенти Петр Порошенко оқимлар қурилишини ашаддий танқидчиси, у газнинг Украина орқали ўтказилишига эришиш учун ҳар нарсага тайёр. Россиянинг Украина транзити бўйича ўзгариб қолган фикри президентлик сайловига қисман таъсир қилиши, якунда Порошенко билан келишув муддати узайтирилиши мумкин.

Бу вақтда эса «Газпром» Украина газ транзит йўли сақланиб қолаётгани учун, Германия сиёсий кўмагида «Шимолий оқим-2» ва «Турк оқим» қурилишини давом эттиришга имкон топади.