Дипломатик бойкот: Россия элчисини Вашингтонга қайтармаяпти. Бу нимани англатади?

7 апрел куни Россия ташқи ишлар вазирлиги Антоновнинг АҚШга қайтиши «яқин кунларда ҳал бўладиган масала эмаслиги»ни айтди. ТИВ муносабатидан олдинроқ ТАСС ўз манбасига асосланиб Москва элчисини АҚШ томонидан муносабатларни яхшилаш бўйича қандайдир қадам ташлангачгина қайтариши ҳақида ёзганди.

Россия элчисиз қолдими? Бундай эмас

Айни дамда Стэмфорд университетида дарс бераётган ва ўз вақтида АҚШнинг Украинадаги элчиси бўлиб ишлаган Стивен Пайфер бу борада фикр билдирди.

«Элчининг айни дамда иш жойида бўлмагани Россия АҚШда элчисиз қолди дегани эмас. Одатда элчилар бирор сабаб билан вақтинча иш жойида бўлмаганда унинг ёрдамчиси элчи вазифасини бажаради. Масалан, элчи АҚШда бўлмаганда, дипломатик миссия раҳбарининг ўринбосари элчилик вазифасини бажаради.

АҚШ дипломатиясида бундай ҳолатларда шундай иш тутилади: АҚШ элчи нега кетгани ёки чақириб олингани борасида у ишлаётган мамлакат ташқи ишлар вазирлигига нота юборади. Элчи иш жойига қайтиши арафасида иккинчи нота юборилади», дейди профессор Пайфер.

Европа ва халқаро тадқиқотлар комплекс маркази директор ўринбосари Дмитрий Суслов бу ҳақда шундай дейди: «Энди Россиянинг АҚШдаги элчиси йўқ, дейиш хато. У бор ва айни дамда Россияда бўлиб турибди. Яъни Россия АҚШ билан муносабатларда тенг дипломатик поғонада туришда давом этади. Бироқ элчини чақириб олиш орқали Россия томони АҚШга «Ўртоқлар, ҳаммаси жойида эмас, бунақада нормал алоқалар тузиш имконсиз», деяпти.

Россия томони муносабатлардан норози бўлаётганининг сабаби шуки, АҚШ [Байденнинг гапидан кейин] на кечирим сўради ва на баёнотда хато гапирилганини тан олди. Ҳозир Америка ўзини ҳаммаси жойидадек тутмоқда, лекин Россия томонининг фикрича, ҳаммаси жойида эмас. Элчи Антонов чақириб олинмаган ва шунчаки Россияда бўлиб турибди. Бу эса юқорида айтганимдек, Россия Байденнинг муносабатидан кейин АҚШ ўзини қандай тутаётганидан норози бўлаётганини билдиради».

АҚШнинг Ўзбекистондаги собиқ элчиси Жон Хербст ҳам ушбу мавзу юзасидан муносабат билдирди: «Бу Путин учун жуда яхши йўл бўлди. Москвада Байденнинг гапига жавоб бериш кераклигини тушуниб туришганди ва элчини чақириб олиш ана шундай жавоб бўлди. Мантиқан олиб қараганда, Байден Путинни қотил деб ҳисоблаши ҳақида тўғри гапирди деб ҳисоблайман, лекин бу Москвада кўпчиликни хафа қилди. Шу сабабли, Россия Байденнинг гапларидан кейинги ҳолатни бўрттириб, ундан унумли фойдаланишга уринмоқда. Яъни, Россия элчиси шунчаки маслаҳатлашиш учун ўз мамлакати пойтахтига чақириб олинганини ҳам сиёсий юришга айлантириб юборишди».

Carnegie.ru сайти бош муҳаррири Александр Баунов бу борада бошқача фикрда: «Бу ўзаро муносабатларда пасайиш ҳисобланади. Мамлакатлардан бирининг манфаатини муносабатларда элчи эмас, вақтинча ишончли вакил ҳимоя қилса, бунинг ўзи сиёсий жиҳатдан пасайиш ҳисобланади. Дипломатик норозиликни ифодалашнинг кўп йўллари бор. Масалан, элчихонани ёпиш ёки дипломатларнинг сонини камайтириш. Яна бир усул элчини маслаҳатлашиш учун чақириб олиш ва бу юриш Москва томонидан амалга оширилди. Иккинчи юриш элчини қайтармаслик. У қанча узоқ вақт ўз иш жойида бўлмаса, бу норозилик қанчалик даражада кучли эканини кўрсатади. Масалан, элчи 3 кун қайтиб келмаслиги бошқа нарса, бир ой қайтиб келмаслиги бошқа нарса. Ҳозирги ҳолат Россия дипломатияга зид бўлган чиқишларга нисбатан норозилигини билдиради».

Дипломатик миссия элчисиз ҳам ишлаши мумкинми?

Суслов: «Айни дамда Россия-АҚШ муносабатлари нормал эмас. Улар нафақат зиддиятли, балки соғлом бўлмаган ҳолатда. Антонов узоқ йиллар Вашингтонда АҚШ ҳукумати билан мулоқотда қийинчиликларга дуч келган. Байденнинг келиши ҳам вазиятни яхши томонга ўзгартирмади.

Россия элчини қайтаришга шошилмаяпти. Томонлар ядро келишуви имзолангач бу борада ҳеч қандай музокара ўтказишмади. Шунингдек, ўрта масофадаги ракеталар ва киберхавфсизлик бўйича ҳам музокара бошланмади. Яъни икки томонлама мулоқот ўрнатилмаган. Бундай ҳолатда эса Россия АҚШда элчиси доимий бўлишига эҳтиёж сезаётгани ҳам йўқ.

АҚШ ҳаммаси жойида демоқчи, лекин Россия бундай фикрда эмас. Байден кейинчалик ҳам бундай чиқишларни давом эттириши мумкин, чунки сайловчилар меҳрини қозонишни ўйлаши керак. [Интервью бергани] бориб сақич чайнаб туриб Путинни қотил дейиш ва кейинчалик безрайиб уни иқлим ўзгариши бўйича саммитга таклиф этиш шунчалик осон деб ўйлайсизми?»

Баунов: «Тахминан 2016 йилдан буён Россия дипломатик корпуси АҚШда худди изоляцияда яшагандек бўлиб турибди. Уларни ҳеч ким қабул қилмайди, ҳатто давлат департементига чақиришмайди. Россия элчисига қўрқинчли одам деб қарашади. Расман Россия элчиси «ҳамкор ва дўст давлатнинг ишончли вакили», лекин аслида у америкаликлар учун қўрқинчли одам. Америкаликлар руслар билан гаплашгани қўрқишади. Кисляк вақтида трампчилар Россия элчиси билан алоқада бўлгани учун можаро остида қолиб кетганини эсланг.

Албатта, Россиянинг АҚШда вакили йўқ эмас, вақтинча элчи вазифасини бажарувчи бўлса ҳам, уни федерал раҳбарлар қабул қилиши, эшитиши мумкин. Бироқ унинг гапи давлатнинг гапи деб қабул қилинмайди. Шу сабаб айни дамда Россия АҚШда давлат номидан гапира оладиган расмий вакилга эга эмас».

Пайфер: «Албатта, элчихона одатий режимда ишлашда давом этмоқда».

Хербст: «Қисқа жавоб бераман: ҳа, элчихона ишлайверади. Ўзи Антонов охирги йилларда қилган ишларга эътибор берсангиз, ҳукумат вакиллари билан учрашувлар йўқлигидан нолиган ва турли доираларда у билан учрашув ўтказишдан бош тортилаётганини айтган».

Элчининг бунчалик узоқ вақт ортга қайтмаётгани нимани англатади? Вазият қандай ривожланиши мумкин?

Суслов: «Антонов иккита ҳолатда Вшингтонга қайтиши мумкин: а) АҚШ томони Байденнинг айтган гапи учун кечирим сўрайди. Бундай бўлиши эса ҳақиқатдан анча узоқ; б) ёки бўлмаса АҚШда Россия масаласида қандайдир мавзу долзарблашса. Айтайлик, Байден администрацияси Россия борасида сиёсатини белгилаб олса. Иккинчи ҳолатда Антоновнинг АҚШда бўлиши муҳим бўлади».

Баунов: «Бу исён Байденнинг айтган гаплари учун содир бўлгани йўқ. Албатта, бу ҳам таъсир қилди, лекин элчи чақириб олингани охирги 4 йилдаги муносабатлар ифодаси. Сўнгги йилларда Россия элчихонаси АҚШда нормал ҳолатда амалга оширадиган ишларини қилаётгани йўқ. Бир қарашда Байден келгач, ҳолат яхшиланадигандек кўринганди ва томондар «келинг, келишиб олайлик» қабилида ишлайдигандек эди, аммо аслида бундай бўлмади. Айниқса, Навальний билан содир бўлган воқеа вазиятни ёмонлаштириб юборди. Бу ўзига хос норозилик белгиси. Россия ўзаро мулоқот тўхтаб қолган бир вақтда элчининг кераги йўқ деб ҳисоблади».

Пайфер: «Россия томонининг маълум қилишича, элчи Россия ва АҚШ муносабатлари борасида маслаҳатлашиш учун чақирилган. Улар бу нарсани қанчалик норозиликларини билдириш учун дабдабали тарзда эълон қилишди».

Хербст: «Менимча, Антоновнинг Вашингтонда эмаслиги икки томонлама муносабатларга таъсир қилмайди. Чунки муносабатлар анча аввал бузилиб бўлган. Бунга эса Москванинг Украина шарқидаги ҳаракатлари ва АҚШ сайловларига аралашгани, шунингдек, бошқа намойишкорона тарзда қилган нодўстона ҳаракатлари».

Элчининг узоқ вақт иш жойида бўлмаслиги одатий ҳолми?

Суслов: «Россия-Америка алоқаларида бунақаси бўлмаган. Ҳатто совуқ уруш вақтида ҳам муносабатлар зиддиятли бўлган эса-да, мулоқот тўхтатиб қўйилмаган. Икки томон ҳам ўзаро мулоқотни миллий хавфсизлик учун муҳим деб ҳисобланган. Ҳозир эса Америка Россия билан муносабатларга жиддий эътибор қаратмаяпти ва Россиядан шунчаки ички сиёсатидаги ўйинларда восита сифатида фойдаланмоқчи».

Баунов: «Франко 1945 йилда мухолифат вакилларини қатл эттирганда халқаро ҳамжамиятнинг чақирувларига қарамай, 14 нафар элчи маслаҳат учун ортга қайтарилган ва фақат Франконинг ўлимидан кейин Испанияга қайтиб борган. Яъни бу аввалдан қўлланган услуб».

Пайфер: «Россия ўз элчисини бундай намойишкорона чақириб олиши одатий ҳол эмас. Менимча, Антонов тез орада Вашингтонга қайтади».

Хербст: «Албатта, бу одатий ҳолат эмас. Лекин Вашингтонда аллақачон Москва билан алоқалар консенсуси шаклланган. Тўғри, Россия 2020 йилги сайловларга 2016 йилдаги каби аралашгани йўқ, лекин бу ҳеч нарсани ўзгартирмайди».

Маълумот учун, Байден собиқ ҳамкасби Трампдан фарқли ўлароқ, Россия билан муносабатларда кескин бўлишини маълум қилган. У Кремлга босим қилишини айтган. Путин билан бўлиб ўтган илк телефон мулоқотида ҳам Байден ҳамкасбидан бир неча масалада ҳисоб сўраган ва бу орқали бўлажак муносабатлар қандай бўлишига ишора қилганди. Маҳаллий телеканаллардан бирига интервью берар экан, Байден «Путинни қотил деб ҳисоблайсизми?» дея берилган саволга «Ҳа» деб жавоб қайтарганди. Бу эса Кремлнинг норозилигига сабаб бўлиб, бу бўйича Путиннинг ўзи ҳам муносабат билдирганди.