“Атайин фитна қилишяпти” — Инвестор Ўзбекистон расмийларини тамагирликда айблади

Канаданинг “Skypower Global” компанияси директори Керри Адлер Ўзбекистонда қуёш электр станциясини қуриш лойиҳасига ҳукуматдаги айрим амалдорлар тўсқинлик қилаётганини айтмоқда.

“Skypower Global” Канада компанияси бўлиб, қарийб 30 йилдан бери қуёш электр станцияларини қуриш билан шуғулланади. Асосий ҳиссадорлари – америкаликлар.

2018 йилда президент Шавкат Мирзиёев БМТдаги учрашувда компанияни Ўзбекистонда қуёш электр станцияси қуришга таклиф қилган. Ўша йили “Skypower” Тошкент, Самарқанд, Навоий, Жиззах, Сурхондарё ва Қашқадарё вилоятларида қуёш фотоэлектр станцияларини қуриши бўйича президент қарори ҳам қабул қилинган.

Компания ва ҳукумат ўртасида тузилган шартномага кўра, “Skypower” 1 КВт қуёш энергиясини 6 центдан сотишига келишилган, аммо Ўзбекистон томони кейинчалик нархни туширишга уринган.

Компания директори Керри Адлер BBC ўзбек хизматига берган интервьюсида айтишича, компания аввалдан келишилган нархни туширишга ҳам тайёрлигини билдирган, лекин ўзбек расмийлари шунда ҳам имкон бермаяпти. Инвестор ҳукумат вакилларини тамагирликда айбламоқда.

Адлернинг сўзларига кўра, айни пайтгача АҚШ Давлат департаменти, Канада ташқи ишлар вазирлиги ҳамда Канада ва АҚШ элчилари Ўзбекистонга “Skypower”га бўлаётган тўсиқлар ҳақида камида 6 марта мурожаат қилишган.

“Ҳукуматнинг юқори мансабдорлари тамагирлик қилгани видеога ёзиб олинган”

— Ҳозирда “Skypower” лойиҳани илгари суриш учун қўлидан келган барча ишни қиляпти. Ўзбекистон энергия танқислигидан қийналаётганидан афсусдаман. 4-5 йил аввал оилам билан қишнинг ўртасида электрсиз қолган эдик. Шундай экан, совуқда ҳаво яна совийдими деб ўтириш осон эмас. “Skypower” бу лойиҳани амалга ошириш учун қаттиқ ҳаракат қиляпти, лекин бизга боғлиқ бўлмаган воқеалар юз берди. Ковид пандемияси ва ундан кейин киритилган чекловлар денгиз орқали юкларнинг кечикиши, логистика муаммоларига сабаб бўлди. Украинадаги уруш туфайли эса ускуналарнинг кечикиши давом этмоқда. Буларни назорат қилиш қийин, аммо назорат қилиш мумкин бўлган ишлар бор. У ҳам бўлса, ҳукуматнинг иш самарадорлиги.

Ҳукуматдаги баъзи унсурлар бошиданоқ бу лойиҳамизга тўсқинлик қилиб, уни кечиктириб келишяпти. Президентнинг яхши нияти ва инсонийлиги, барча инвесторлар ҳимояланишини айтганига қарамай, биз дуч келган воқелик бошқача бўлди. Ўзбекистон ҳукуматидаги баъзи шахслар бизни мавҳум шароитда қолдиришди.

Ҳукуматнинг юқори мансабдорлари бизга тамагирлик қилаётгани видеога ёзиб олинган. Шартнома шартларини ўзгартирмасак, лойиҳани яна кечиктиришни айтганлари ёзиб олинган. Улар атайин бу фитнани қилишяпти. Нега улар Ўзбекистон халқига бу қадар зарур энергияни бермаяпти?

— Улар нега бундай йўл тутяпти деб ўйлайсиз?

— Шимолий америкалик инвестор сифатида қаттиққўл меъёрларга бўйсунамиз. Коррупцияга қаршимиз, ҳар бир ишимиз шаффоф. Баъзилар у ердаги коррупцион схемага аралашар, аммо биз бундай қилмаймиз.

Президентнинг шахсан ўзи БМТда ўтган учрашувда мени чақириб, “Skypower”ни Ўзбекистонга таклиф қилган. “14 кун ичида етиб келинглар”, деб таъкидлаган. У нафақат лойиҳа учун ер, балки ҳимоя таъминланишини кафолат қилган.

— Сиз коррупцияга шама қилдингиз, Ўзбекистон расмийлари бевосита ёки билвосита пора сўраган ҳоллар бўлдими?

— Агар бевосита шундай талаб бўлса, биз бу ҳақда хабар берардик. Бошиданоқ ҳукуматга бундай талаблар бўлмаслигини айтганмиз. Қайта-қайта эшитяпманки, бизнинг муаммоларга Ўзбекистонда ўтмишда қўлланган қоидаларга бўйсунмаганимиз сабаб бўлмоқда. Коррупция Ўзбекистонда кенг тарқалганидан хабарим бор, аммо бошиданоқ 1 доллар ҳам ортиқча бермаймиз деб келишганмиз.

6 ой давом этган музокараларда адолатли шартларга келишганмиз. Биз етказиб берадиган электр учун нархларни мустақил иқтисодий комиссия жаҳон бозоридаги ўртача нарх дея маъқуллаган ва президент ҳатто фармон ҳам чиқарган.

— Сиз эҳтимолий коррупция бир сабаб деяпсиз, яна қандай сабаблар бўлиши мумкин? Лойиҳангиз нафақат кечиктирилган, балки бутунлай ёпилади дея огоҳлантирилганми?

— Аввалига бу лойиҳани ёқтирмасликларига сабаб унинг нархи деб ўйлагандим. Ўзбекистонга 1000 МВт қуёш энергиясини ишлаб чиқариб, млрд доллардан ортиқ сармоя киритамиз дея келишганимизда, биз у ерга борган биринчи компания эдик. Шартнома орқа хоналарда эмас, расмий ташрифлар чоғида имзоланган. Шартнома бизнес муносабатлари учун муқаддас ҳисобланади, лекин биз келганимиздан сўнг Ўзбекистон тендер эълон қила бошлади.

Тендерлар бошқача ишлайди. Унда компанияга Жаҳон банки кафиллик қилади, бу биз Ўзбекистон ҳукуматидан олган кафолатдан анча кучлироқ. Шундай ҳолатда баъзи компаниялар келиб бизникидан пастроқ нарх таклиф қилган. Эҳтимол, бизнинг муаммоларимизга шу нархлар сабаб бўлди.

2 йил давомида бизга тўсиқлар бўлганидан кейин “гап нимада ўзи?” деб сўрадик. Инвестициялар ва ташқи савдо вазири ўринбосарига айтдим: “Сиз 6 центга рози эмасмисиз, келинг, мен 3,75 центга тушираман ва деярли 2 баробар кўпроқ энергия ишлаб чиқараман”, дедим. “Ўйлаб кўришимиз керак” деди-да, йўқ бўлиб кетди. Тасаввур қилинг, мен юз минглаб уйларни ёритадиган 1000 МВт энергия етказиб бераман деяпман ва нархини туширяпман.

Агар лойиҳамизга шунчалик тўсқинлик қилишмаганида ҳозир Ўзбекистонда камида 300-400 минг хонадонда электр бўларди. Уларда одамлар болалари билан совуқда ўтирмасди. Ўзимнинг 6 нафар фарзандим бор, уларга ток йўқ деб айтиш қандай оғирлигини тасаввур қила олмайман.

— “Skypower” компанияси 2012 йилда Канаданинг Онтарио ҳудуди ва Энергетика вазирлиги қарори устидан судга шикоят қилган. Лекин суд аризангизни рад этган. Ўшанда судья шундай деган экан: “Ўйин ўртасида ўйин шартларини ўзгартириш адолатсиз кўриниши мумкин, аммо ҳукумат дастурлари билан ишлаётганингизда ўйин дастури шундай”. Сиз шартнома бизнес учун муқаддас деяпсиз, аммо ҳукуматлар халқ манфаатларидан келиб чиқиб шартнома шартларини ўзгартириши адолатдан эмасми?

— 2012 йилда Онтариода бўлиб ўтган ишга тўхталсам. Ўшанда ҳукумат кўпроқ қуёш энергиясини ишлаб чиқариш учун деҳқончилик ерларини ҳам истеъмолга бера бошлаган. “Skypower” ва юзлаб компаниялар фермер ерларини сотиб олган ёки ижарага олган. Натижада фермерлик ерлари камая бошлади. Шунда ҳукумат фермерлик ерлари қуёш энергияси учун ишлатилишига чеклов ўрнатди. “Бошқа ерлар ишлатилсин, бўлмаса озиқ-овқат саноатига салбий таъсир қилади” дея қарор чиқарилганди. “Skypower” 40 гектардан юзлаб ерларни эгаллаганди. Лекин мен ўша қарорни қўллаб-қувватлайман.

Ўзбекистондаги иш эса бутунлай фарқли. Бу ерда гап фермерлик ерлари эмас, энергия ҳақида кетяпти. Ҳукумат инвестор билан шартномага имзо чеккан. Инвесторнинг ҳимоясини кафолатлаган. Ўзбекистон неча млрд ташқи қарз олди ва қанча ҳақиқий ташқи инвестицияни жалб қилди. Агар президент халқ фаровонлиги учун қайғурса ва хорижий инвестицияга ишонса, у бундай мавқега эга деб ўйлайман: у ҳукумат ишига тўсиқ бўлаётган ёвуз кучлардан воз кечиши керак. Биз шартномани имзолаган кунданоқ тўсиқларга дуч келганмиз.

— Сиз Мирзиёевга ишонаман деяпсиз, у бўлаётган ишлардан хабардор бўлса керак. Нега ўзи аралашиб сизга ёрдам бермайди?

— Мирзиёев хабардорлигига ишончим комил эмас. У мамлакатда қайғуриши керак бўлган ишлар кўп. У қўл остидагиларга таянади ва улар президентга ёлғон маълумот берса, ишонишга мажбур.

Агар шартнома ноқонуний тарзда бекор қилинса, биз арз қиламиз. Британия қонунларида белгиланган, биз 1,4 млрд доллардан кўпроқ компенсация талаб қилишга ҳақлимиз. Агар шартномани бекор қилишга уринишса, биз очиқ судда уни муҳокама қиламиз. Бу 4-5 йилга чўзилмайди, тез бўлади. Барча далиллар бор – ёзма ҳужжатлар, аудио, видеоматериалларда унинг маъмуриятидаги шахслар нархни туширишга уриниб тамагирлик қилгани акс этган.

Биз нархни тушириб, кўпроқ энергия таклиф қилсак ҳам иш силжимади. Нимани кутишяпти – жаноб Керри долларга тўла чемоданлар билан келишиними? Бундай бўлмайди. Аминманки, улар нимадир кутяпти.

Тасаввур қилинг, биз қурилиш учун ерни ўзимизнинг ҳамкор компания билан тайёрлай бошладик. Улар ҳамкорларимизга чиқиб: “Агар “Skypower” билан ишласангиз, Ўзбекистонда бошқа ишлай олмайсиз”, деб айтишган.

Июл ойида Covid-19 ва уруш туфайли яримўтказгичлар танқислиги юзага келди дея хат ёзсак, қандай жавоб олдик денг?! “Сиз Украинада уруш ва Covid-19 туфайли яримўтказгичлар танқислиги бўлишини олдиндан билишингиз керак эди”, дейишди. Мен қандай қилиб чиплар учун муҳим бўлган неон гази ишлаб чиқарилувчи Мариупол вайрон қилинишини башорат қилишим мумкин? Бу аҳмоқлик-ку? Қизиғи, “уруш туфайли кечикишим мумкин”, деб айтган бошқа инвесторларга қўшимча вақт беришган, бизга эса йўқ.

— Сизга маълум, Ўзбекистонда электр тармоқлари жуда эскирган. Бутун тармоқ ва инфратузилма ислоҳотга муҳтож. Ҳукумат аҳолига энергияни 2 центдан, бизнесга 4 центдан сотади. Демак, у сиздан 3,75 центдан сотиб олганда ҳам истеъмолчиларга 2 центдан сотиб зарар кўради. Бу шундай субсидия тизими. Сиз шу ҳали ислоҳ қилинмаган тизимга аралашиб қолгансиз ва улар учун қиммат қуёш энергияси сотмоқчи бўляпсиз, шундай эмасми?

— Бу фикрга тўлиқ қўшилмайман. Ўтган ҳафта Ўзбекистон тендер ўтказиб хитойликлар билан шартнома тузди. Биттасида 4 центдан юқорироқ, яна бири 3 цент ва яна бири 3 центдан пастроқ нархга келишилди. Мен ҳукумат раҳбарлари билан қандай ишлаш кераклигини биламан, кўплаб давлат раҳбарлари билан ишлаганман; кўплаб ривожланган давлатлар раҳбарлари энергия нархлари баландлиги туфайли уларни аҳолисига субсидиялашга мажбур. Аҳолига арзон электр етказиб бериш ҳукуматнинг қарори, бу ундан-да арзонроқ электр сотиб олиши кераклигини англатмайди.

Ўзбекистонга келсак, у хорижга катта фойда билан сотаётган газдан келадиган даромад эвазига ўз аҳолисига берадиган энергияни арзонроққа сотяпти. Баъзи давлатлар бундай даромадсиз ҳам энергияни субсидиялайди. Биз нархни бозор нархида келишганмиз, вақт ўтиб бу нарх тушса ҳам ҳукумат уни тушира олмайди. Мисол учун, Испания ҳукумати шамол ва қуёш энергияси станцияларини қурган компанияларга нархни туширишни айтган, аммо суд ҳукуматнинг бу талабини рад этди. Барча компаниялар келишилган нархни сақлаб қолди, улар орасида Ўзбекистонда ишлаётган “Masdar” компанияси ҳам бор.

Биз Ўзбекистонга айтдикки: “Майли, сизларда электр энергияси танқислиги юзага келган, бозор нархида келишган бўлсак-да, нархни туширамиз ва кўпроқ энергия ишлаб чиқарамиз”. Жавоб-чи? ”Ўйлаб кўрамиз, сизга кейинроқ боғланамиз”.

— Ўзбекистонда қуёш энергиясини ривожлантиришда қандай имконият бор?

— Барча тадқиқотларимиз агар тўғри бошқарилса, салоҳият катталигини кўрсатди. Тўғри, тонгда ва кечқурун қуёш чарақламайди. 100 йиллик тарихингизга қараб йилига қанча қуёшли кун бўлишини ҳисоблашингиз мумкин. NASA шундай маълумотларни чоп этиб боради. Биз барча халқаро лойиҳаларда ундан фойдаланамиз. Қуёш чарақламайдиган кунларда газдан фойдаланилади.

Ўзбекистонда 30 минг МВт қуёш энергиясини олиш салоҳияти бор. Охирги режада улар 7-8 мингга интиляпти. Агар тўғри бошқарилса, ундан 3-4 карра кўп энергия олиш мумкин.

Ўзбекистонда бирорта ҳам оила электрсиз ўтириши керак эмас. Президент Олий Мажлисга нутқида барча лицензиялар кўриб чиқилиб, самарасиз ишлаётганлари бекор қилинишини айтди. Сиз шартномани бекор қилишдан олдин, ҳақиқий вазиятни ўрганинг, фақат вазирларингизга қулоқ тутманг. Компанияларни эшитинг, чунки сизга барча ҳақиқатларни айтишмаяпти.

Бизга 23 декабрда шартномамиз бекор қилинишини айтишган. Қурилиш учун зарур бўлган техник шартларни йилларки давом этган музокаралардан кейин 2022 йил октябр ойида беришди. Тармоққа қандай уланишимиз кўрсатилган муҳим ҳужжатни 2 ой олдин беришди.

Президент Мирзиёев англаши керак: мен у тарафдаман, бошқа компания бўлганида аллақачон бош олиб чиқиб кетган ва Парижда судда ўтирган бўларди. Биз йўқотилган даромаднинг 10 фоизини ҳисоблаб, 1,4 млрд доллар компенсация олишимиз мумкин. Бу қандай уятли ҳол бўлади Ўзбекистон учун. Ҳам энергиясиз қолади, ҳам катта товон тўлайди. Чунки баъзи амалдорлар президентнинг сиёсатини қўллаб-қувватламайди.

***

Kun.uz инвесторнинг иддаолари юзасидан Энергетика вазирлиги ҳамда Инвестициялар, саноат ва савдо вазирлигидан изоҳ олишга уринди, аммо бунинг имкони бўлмади.

Kun.uz'нинг ҳукуматга яқин манбасига кўра, Энергетика вазирлиги раҳбарияти “Skypower” масаласи юзасидан ОАВга ҳеч қандай изоҳ бермаслик бўйича топшириқ берган.

Маълумот учун, бу – “Skypower” директорининг ҳукуматдан норози бўлиб биринчи чиқиши эмас. У 2020 йилда ҳам лойиҳасига тўсиқлар бўлаётгани ҳақида гапирган. 2022 йил 23 декабрга келиб эса у билан шартнома бекор қилинишини айтишган.