«Ҳар доим ҳокимиятга яқин бўлган»: Надеждиннинг сиёсий карьераси

Борис Надеждиннинг Россия президентлигига кўрсатилган номзодини қўллаб-қувватлаш учун 150 мингдан ортиқ имзо тўпланди, дейилади сиёсатчининг сайтида 25 январ, пайшанба куни. Бир неча ҳафта олдин, ҳатто президентликка номзод сифатида рўйхатдан ўтиш учун зарур бўлган 100 минг имзони тўплаш ҳам қийин ишдек туюлганди - ўшанда сайтдаги ҳисоблагич атиги 12 мингтани кўрсатган. Таҳлилчилар фикрича, мамлакат ичида ва ташқарисида тизимли бўлмаган Россия мухолифати вакилларининг чақириқлари ҳал қилувчи рол ўйнади. Хусусан, ФБК директори Иван Жданов ва юрист Любов Собол, Михаил Ходорковский, Максим Кац ҳамда бир-бири билан чиқиша олмайдиган бошқа мухолифатчилар Надеждинни қўллаб-қувватлади.

«Гражданская инициатива» партиясидан президентликка номзоди кўрсатилган Борис Надеждин ҳозирча барча тўпланган имзоларни Марказий сайлов комиссиясига топширгани йўқ, бироқ кузатувчилар унинг Россия мухолифати учун ким экани ҳақида баҳслашишни бошлаб юборган. Қуйида Надеждиннинг сиёсий таржимайи ҳоли асосий босқичлари келтирилади - давлат думаси собиқ депутати, телевидениедаги ток-шоуларнинг доимий меҳмони ва «Единая Россия» праймеризлари иштирокчиси.

Сиёсий карьера бошланиши - Потанин, Немцов, Кириенконинг ёнида

Борис Надеждин 1990 йилда сиёсатга кириб, Москва яқинидаги Долгопруднийда депутат, сўнгра маҳаллий кенгаш раисининг ўринбосари бўлди. Давлат думасига киришга биринчи уриниш - 1995 йилда Надеждин Москва вилоятидаги Митишчидан бир мандатли сайлов округида номзодини қўйган - муваффақиятли бўлмади. Кампаниядан сўнг катта миқдорда қарзга ботган Надеждин Москва вилоятидаги кимё заводига эгалик қилувчи «Процессор» ҳолдингида юридик бўлим бошлиғи лавозимига ишга киради. «Россияда ҳамма нарсани танишлар ва тавсиялар ҳал қилади», - деб ёзади Надеждин ижтимоий тармоқлардаги «хотира ёзувларида».

«Процессор»да ишлаётганида у «Интеррос» ҳолдинги эгаларидан бири Владимир Потанин билан танишади. Потанин Россия ҳукумати бош вазирининг биринчи ўринбосари бўлганида эса, Надеждин норасмий равишда унинг раҳбарлиги остида норматив ҳужжатларни ишлаб чиқишда қатнашади ҳамда ҳукумат аппаратида ишлашга ўтишни режалаштиради. У ҳақиқатан ҳам тез орада ўша ерга ўтади, лекин бу бош вазир биринчи ўринбосари лавозимини эгаллаган Борис Немцовнинг ёрдамчиси сифатида содир бўлади. Кўп ўтмай Надеждин бош вазир Сергей Кириенконинг ёрдамчисига айланади, у билан кейинчалик «Союз правых сил»да бирга ишлайди.

Надеждин 2016 йилда Владимир Путин маъмурияти раҳбарининг биринчи ўринбосари бўлган Кириенко билан 2020 йилгача мулоқотни давом эттирган. «Мен уни охирги марта Борис Немцовнинг дафн маросимида кўрганман, сўнгги маротаба 2020 йилда, конституцияга ўзгартиришлар киритилганда ёзишганмиз», — деганди Надеждин журналист Дмитрий Колезевга берган интервюсида. У бу унинг Россия президенти маъмуриятидагилар билан сўнгги алоқаси бўлганини таъкидлади. 

Путин жамоасидан кузатувчи ва «троллинг» учун «Единая Россия» праймеризлари 

1999 йилда Борис Надеждин «Союз правых сил» партиясининг сиёсий кенгашига қўшилди ва бобосининг орзусини амалга ошириб, учинчи чақириқдаги давлат думасига депутат сифатида сайланди. Сиёсатчи бобосининг отаси Николай II даврида давлат думасига сайланиш учун муваффақиятсиз уринганини кўп эслайди.

2000-йилларда Надеждин фуқаролик кодекси ва кўплаб қонун лойиҳаларини ишлаб чиқишда иштирок этган. Улардан бири, масалан, губернаторларнинг ваколат муддатлари сонини чеклаган. 2003 йилда сиёсатчи давлат думасига қайта сайланмади, унинг сиёсий фаолиятида пауза юзага келди. Надеждин вақтинча Москва физика-техника институти (МФТИ)да ўқитувчиликка қайтди, 2011 йилда эса қисқа вақт ичида миллиардер Михаил Прохоровнинг «Правое дело» партиясига қўшилди. Ўша йили партиянинг ўзи тарқалиб кетди: Прохоров уни тарк этди, унинг ортидан асосий аъзолар, жумладан Борис Надеждин ҳам йўл олди.

Иштирокчилари Россия давлат думасига сайловлардаги сохталаштиришларга қарши чиққан оммавий норозилик намойишлари пайтида Надеждин Болотнаядаги биринчи митингда қатнашган. «Ақллилар ЕдРога овоз бермайди», деганди у 2011 йил декабр ойида саҳнадан туриб. Аммо 2012 йилда Надеждин Россия президентлигига барча номзодларнинг, шу жумладан Владимир Путиннинг сайловолди штабига унинг ишончли вакили бўлиш таклифини юборган. Якунда у «Справедливая Россия» етакчиси Сергей Мироновнинг ишончли одамига айланди, Путиннинг штаби эса Надеждинни ўз кузатувчисига айлантирди.

2015 йилда Борис Надеждин янада фаоллашиб, «Единая Россия» праймеризларига киради. Кейинчалик у «Фонтанка» нашрига берган интервюсида тушунтиришича, «троллинг» ва ҳукмрон партиядаги дебатларда қатнашиш учун шундай қадам ташлаган. Надеждин, ўзининг таъкидлашича, дастлабки келишувга кўра, праймеризда мағлуб бўлди, аммо ўз ҳисобига кўра, у дебатларда «ҳаммани тор-мор қилди»: «Мен номзод бўлмоқчи бўлмаганим учун, улар менга иккинчи ўринни беришига келишиб олдик». Аммо 2016 йилда «Коммерсант»га интервюсида у ўз қарорини бошқача тушунтириб, «партия рўйхатлари орқали давлат думасига киришнинг бошқа йўли йўқлигини» таъкидлади.

Борис Надеждинга яқин DW манбасининг таъкидлашича, у давлат думасига «Кириенконинг одами» сифатида кирган ҳолда ҳар доим «ҳокимиятга яқин бўлиб келган». Суҳбатдош Надеждиннинг либерал партиялар ва Кремл назоратидаги лойиҳалар ўртасида келиб-кетиб юришини «сиёсий жиҳатдан ўзини сақлаб қолиш»га уриниш сифатида тушунтирди. У Надеждин ташаббус гуруҳининг Марказий сайлов комиссияси томонидан рўйхатга олиниши Кремл назоратида бўлганига шубҳа қилмади, лекин ўзига бўлган эътибор кучайганидан сўнг, сиёсатчида жасорат ортиб кетиши ва рухсат берилганидан кўпроқ нарсани хоҳлаб қолиши мумкин: «Баъзан бўлиб туради, одамлар ўзига эътибордан куч ола бошлайди».

2016 йилда Борис Надеждин Москва вилоятининг Дмитров округида «Партия роста»дан номзодини қўйиб, давлат думасига қайтишга уринди, бироқ «Единая Россия» вакили бўлган фигурали учиш бўйича уч карра олимпия чемпиони Ирина Роднинага ютқазди. 2018 йилда Москва вилояти губернаторлигига сайловда Надеждин 4,36 фоиз овоз олди. Ва ниҳоят, 2019 йилда 2003 йилдан бери биринчи марта у қонун чиқарувчи органга, яъни 1990 йилда сиёсий фаолиятини бошлаган Долгопрудний шаҳар кенгашига сайланиш имкониятига эга бўлди. Бунга «Справедливая Россия - За правду» партияси рўйхатида бўлиш ёрдам берди.

Надеждин Қрим ва Украина ҳақида нималар деган?

2000-йилларнинг бошидан бери Борис Надеждин федерал телеканаллардаги ток-шоуларнинг доимий меҳмони бўлиб, у ерда либерал қарашларни ҳимоя қилган: айрим қонунларни танқид остига олган, конституцияга риоя қилишга чақирган. «Европа давлатлари билан нормал муносабатлар ўрнатишимиз керак. Путинни эмас, бошқасини танлаш... шунда ҳаммаси нормал бўлади», - дея маълум қилди у 2023 йил май ойида НТВ эфирида. Бу дастурдан сўнг, сиёсатчининг сўзларига кўра, уни кремлпараст шоуларга таклиф этиш тўхтатилган.

Надеждиннинг ўзи бир неча бор таъкидлаганидек, унинг президентлик кампанияси асосий ғояси - «қийин ва узоқ музокаралар» орқали махсус ҳарбий операция (Россиянинг Украинага қарши уруши)ни якунлаш. Унинг фикрича, Украинага ҳудудларини қайтариш мумкин, лекин ҳаммасини ҳам эмас. «Ҳозир Элзас ва Лотарингия кимники экани умуман аҳамиятсиз, мен «Қрим кимники?» деган савол йўқ бўлиб кетишини кўришни орзу қиламан», - деди сиёсатчи Дмитрий Колезевга берган интервюсида. Унинг қўшимча қилишича, «қримликларнинг кўпчилиги Россияда яшашни хоҳлайди».

«Ҳозир Россияники», - Надеждин 2018 йилда Севастополнинг ForPost нашри томонидан «Қрим кимники?» дея йўлланган саволга шундай жавоб берганди. У Қримнинг бир неча авлодлар давомида ихтиёрий равишда Украинага қайтиши даргумон эканини таъкидлади. Ўшанда у Украина шарқидаги ҳарбий ҳаракатларни энг катта муаммо деб атади: «У ерда ҳар икки томондан қон тўкилмоқда. Лекин бу бутун можаро Украинада ҳам, Россияда ҳам ҳокимиятни сақлаб қолиш учун ўзаро манфаатли». Бироқ, у, агар «тинчлик нархи чегараларга боғлиқ» бўлса, «эгаллаб олинган ҳудудлар» Россия конституциясидан олиб ташланиши мумкинлигини тан олди. «Украина конституцияси ҳам худди шу масалани ҳал қилиши керак», - дейди сиёсатчи.

Аввалроқ Борис Надеждин «Россия масаласи» билан боғлиқ можарога аралашиб қолган. 2011 йилда «Правое дело» партиясининг аъзоси сифатида у «Известия»га шундай деган: «Москва вилояти бўлинмасида биз «рус масаласи» билан аниқ шуғулланишни хоҳлаймиз». Ўшанда Надеждиннинг аниқлик киритишича, минтақавий партия ташкилоти «офицерлар ва ёш тақирбошлар» иштирокида бир нечта давра суҳбатлари ўтказган. Шу тариқа, нашрга кўра, партия Владимир Жириновскийнинг ЛДПР партиясидан «рус мавзуси»ни олиб қўймоқчи бўлган. Кейинчалик Надеждин унинг сўзлари контекстдан юлиб олингани, «тақирбошлар» эса «фанатлар ҳаракатидан бўлган бақувват болалар» эканини иддао қилган.

Россия мухолифати учун Надеждин ким?

Борис Надеждин номзодини биринчи бўлиб Твер вилоятидан журналист Екатерина Дунцова қўллаб-қувватлади, унинг ўзига Марказий сайлов комиссияси ташаббус гуруҳини шакллантиришда «кўплаб хатолар» туфайли президентлик сайловларида иштирок этишга рухсат бермади. Дунцова у - урушга қарши ягона номзод эканини таъкидлади. Ҳатто анъанавий равишда ўзаро келиша олмайдиган мухолиф сиёсатчилар ҳам Надеждинни қўллаб-қувватлаш бўйича бир тўхтамга келди: Максим Кац, ФБК жамоаси ва Михаил Ходорковский. «ЮКОС» нефт компанияси асосчиси бу борада 2013 йилда Москва мэри учун сайловларда Алексей Навалнийга овоз беришга чақирганини, аммо натижа қандай бўлишини аввалдан ҳамма билганини таъкидлади.

Борис Надеждин - керакли вақтда ва керакли жойда пайдо бўлган заиф сиёсатчи, деб ҳисоблайди «Фан и сиёсат» Берлин жамғармасининг таклиф этилган тадқиқотчиси Николай Петров. Петров бу ҳолатда бир қатор масалаларда умуман келиша олмайдиган мухолифат кучларининг бирлашишини муқобил номзодлар йўқлиги билан изоҳлади: «Албатта, Надеждинни мухолифатни жамловчи фигура деб аташ мумкин эмас. У шунчаки урушга қарши чиқаётган ягона номзод».

Сиёсатшуносга кўра, умуман олганда, ҳозирги вазият - Кремлнинг сўнгги 15 йилдаги стратегияси мантиқий ифодаси бўлиб, бунда сиёсий майдон рақобатчилардан тозаланган, спарринг-ҳамкорлар эса пухта танланяпти. Россиядаги ҳозирги сиёсий режим аҳолининг кўпчилигида сайловларга пассив муносабатда бўлишни рағбатлантириб келди, деб таъкидлайди Петров: «Ушбу пассив кўпчиликнинг бир қисми ўз вақтини навбатда ўтказишга тайёр (президентликка номзод сифатида кўрсатиш учун имзо қўйишга), лекин фаол қарама-қаршиликка тайёр эмас».

Петровга кўра, Надеждин штабидаги узун навбатлар Россия жамиятидаги жиддий норозилик кайфиятининг заиф далили ҳисобланади - улар етарли даражада таклиф йўқлигини кўрсатиши мумкин (Надеждин жамоаси ўтган йил охирида ўз штабларини бутун мамлакат бўйлаб жойлаштиришни бошлади).

Надеждин - ҳокимият учун хавфсиз рақобатчими?

Шу билан бирга, агар Кремл жамоатчилик фикрида жиддий тебранишларни сезса, ўз позициясини тўғрилайди, дейди сиёсатшунос: «Бу 2011 йилги давлат думасига бўлиб ўтган шов-шувли сайловлардан кейин содир бўлди - ўшанда улар сиёсий партияларни рўйхатга олишни соддалаштирди, Навалнийга Москва мэри учун сайловда иштирок этишга рухсат берди. Аммо - кейин ҳамма нарсани орқага суриб, босимни кескин оширди».

Борис Надеждин хавфли рақобатчи салоҳиятига эга эмас - бу унинг ҳозирги вазиятдаги устунлиги, дейди сиёсатшунос Дмитрий Орешкин. Унинг сўзларига кўра, Надеждин - ҳозирги кампанияда бошқалар каби ҳокимият томонидан назорат қилинадиган номзод бўлиб, расмийлар ўз арсеналида Надеждинга сайлов жараёнида иштирок этишига, маъмурий ресурслардан фойдаланишига тўсқинлик қилиш ва овоз бериш натижаларини сохталаштириш имкониятини сақлаб қолмоқда.

Орешкин ишонч билдиришича, Евгений Пригожиннинг исёни расмийлар учун ҳақиқатан ҳам хавфли бўлган, Надеждин тарафдорларида эса Навалний штабларидаги каби куч ресурслари ёки жиддий инфратузилма йўқ. Аммо келажакда Россия раҳбариятидан ҳафсаласи пир бўлган россияликлар сони сезиларли даражада ошиши мумкин - урушдаги вазият бунга энг катта таъсир кўрсатади, деб прогноз қилди Орешкин. У шундай хулосага келган: «Ҳозирча келгуси ойлар динамикаси, максимум бир йил Кремл учун салбий бўлиб турибди».