Миллий ғурур ва тилимиз қадрини кўтариш учун нималар қилишимиз керак?

Kun.uz бу воқеа ва унинг атрофидаги вазиятлар ҳақида сўз юритиш учун сиёсий таҳлилчилар Камолиддин Раббимов ва Ҳамид Содиқни таклиф этди. 

— Россия Ташқи ишлар вазирлиги элчимизни чақириб, Ўзбекистон томонидан бу борада расмий баёнот билан чиқишни талаб қилган. Шерзодхон Қудратхўжа давлат лавозимидаги одам бўлмаса, унинг шахсий фикри учун давлат изоҳ бериши шарт эмас-ку, шундай эмасми? Бу ҳақдаги фикрларингиз қандай?

Камолиддин Раббимов: — Авваламбор, Шерзод аканинг интервьюсидаги позицияга тўхталсак. Унинг гапларида русофобия йўқ, рус тили ёки бошқа тиллар ўрганилмасин, деган позиция ҳам мутлақо йўқ. Шерзодхон Қудратхўжа айтаётган позиция шуки: тил жамиятни интеграция қилувчи асосий восита ва Ўзбекистонда яшаётган барча шахслар ўзбек тилини билиши керак, деган. Унинг гапларида «Рос сотрудничество» айтган русофобия аломатлари умуман мавжуд эмас. Русофобия дегани рус миллатига, рус халқига, Россия давлатчилигига нисбатан ҳурматсизлик, обрўсизлантириш бўлиши керак, дегани, аммо бу нарса йўқ эди. Шерзодхон Қудратхўжанинг позицияси мудофаа ва жамият интеграцияси эди.

Ўзбекистон қонунчилигидан келиб чиқсак, биз аллақачон лотин ёзувига ва Ўзбекистон давлатчилиги доирасида ўзбек тилига ўтган бўлишимиз керак эди. Жамиятда ўзбек тилига нисбатан маълум бир қатламларда ҳурматсизлик бор, бу кўринади.

Шерзодхон Қудратхўжа давлат мулозими эмас, ОТМ эса академик институт ҳисобланади. Бундан ташқари, «Рос сотрудничество» бераётган баёнот эса Ўзбекистоннинг тўғридан-тўғри ички ишларига аралашиш ҳисобланади.

Шерзодхон Қудратхўжа айтаётган нарса Россиянинг ўзининг қонунчилигида ҳам бор. У ерга яшаш учун, ишлаш учун вақтинча борса ҳам, рус тили ва Россия тарихини билиш талаб қилинади. Европа, Америкада фақатгина фуқаролик олмоқчи бўлганлардан давлат тарихи талаб қилинади. Россиядаги талаблар эса дунё стандартидан юқори. Нега энди шунчаки вақтинча ишлаш учун бораётган одамдан рус тили ва Россия тарихи сўралади-ю, Ўзбекистонда неча ўн йиллардан бери яшаётган одамдан ўзбек тилини сўраш русофобия бўлар экан — мутлақо мантиққа тўғри келмайди.

Аслида бу ерда давлатларнинг сиёсий ва геосиёсий психологиясини таҳлил қилиш керак бўлади. Лекин халқаро қонунчилик ва Россиянинг ўзининг қонунчилиги бўйича ҳам бу талаб тўғри эмас деб ҳисоблайман.

Ҳамид Содиқ: — Россия билан турли хил муносабатларда халқаро ҳуқуқ доирасида фикрлаш унчалик тўғри эмас, менимча. Ўзбекистонда мана шундай муҳит вужудга келишига сабаб россиялик тарихчилар, ОАВ, расмий сиёсатчилар томонидан Ўзбекистонга қарата айтилган гапларга бепарволик билан билдирилган расмий фикрлар бўлди. Улар ўйлайдики, Ўзбекистонда ҳам 2022 йил февралидаги Украинадаги ҳолатдагидек ҳолат. Ўзбекистон халқида ватанпарварлик руҳи, Ўзбекистон миллий манфаатларини англаш, суверенитетини ҳурмат қилиш улар ўйлагандан анча юқори. Жамиятда ҳукуматга нисбатан маиший, баъзи сиёсий масалаларда эътироз бўлиши мумкин, лекин жамиятимиз суверенитет масаласида жиддий якдилликка эга.

Яна бир нарсага эътибор қаратдим, яъни «Рос сотрудничество» ўзбек медиасини тўлиқ кузатмас экан. Чунки бундай фикрлар тенденцияси ўзбек тилли ОАВда анча кескин кўринишга келиб бўлган, жиддий муҳокамалар қилинади. Улар эса фақат бармоқ билан санарли ўзлари кузатадиган ОАВда чиққач муносабат билдиришяпти.

Шерзодхон Қудратхўжа кўчадан келиб қолган, нима деётганини билмайдиган, гаплари қандай эффект беришини билмайдиган инсон эмас, зиёли киши. У шу жараёнларни таҳлил қилган ҳолда ҳам гапиряпти. Россия томони бизнинг бир зиёлимизга кескин муносабат билдиришдан олдин ўзининг Ўзбекистон ва бошқа давлатларга нисбатан бўлаётган фикрлари, сиёсати ўлчамларини олиши керак, деб ўйлайман.

— Демак, ҳозирги вазиятда Ўзбекистон масъуллари қандай йўл тутиши тўғри бўлади? Расмий баёнот берилиб, Ўзбекистонда давлат фуқароларнинг сўз эркинлигини чекламаслиги ва Шерзодхон Қудратхўжанинг гаплари жамиятнинг ичидаги, яъни Ўзбекистоннинг ички масаласи эканини айтиши мақсадга мувофиқ деб ўйлайсизми?

 Камолиддин Раббимов: — Вазиятга баҳо беришда Россияда шаклланган геосиёсий психологияни инобатга олиш керак. Кейинги вақтларда Россияда геосиёсий масалаларда марказий тушунчалардан бири — антироссия, аксилроссия геосиёсий концепцияси. Яъни постсовет ҳудудида аксилроссия сифатида Украина, Болтиқбўйи давлатлари, Молдова кабилар. Лекин Марказий Осиё, хусусан Ўзбекистон аксилроссия эмас. Россияга қарши яширинча-ошкора қандайдир лойиҳалар йўқ. Давлатлар даражасида муносабатларимиз илиқ. Украина масаласида нейтраллик эълон қилдик, аслида хавотирга тушиш керак эди. Украинанинг ҳудудий яхлитлиги эътироф этилди. Лекин Россия билан савдо-иқтисодий, бошқа алоқаларимиз пастга тушгани йўқ.

Россиянинг пропагандаси вазиятни таҳлил қилмасдан, постсовет ҳудудида ўзига душман ясаш бўйича фабрика қуриб олди.

Шерзодхон Қудратхўжа гапларидан кейин Ўзбекистон давлати ёки давлат институтлари қандай позицияда бўлиши керак? Иккита нуқта бор бу ерда: миллий манфаатлар ва миллий ғурур. Бирини ўйлаб, биридан воз кечиш биз учун муаммо бўлади. Ҳаддан ташқари прагматик бўлиб, миллий манфаатларни ўйлаб, савдо ҳамкоримиз, мигрантларимиз бор, дейишимиз ҳам мумкин. Лекин бизнинг марказий фундаментал қадриятимиз — Ўзбекистон мустақиллиги. Сўнгги 2 аср давомида бизнинг мустақилликка хуруж қилган, бостириб келган, аждодларимизни қирган, ўзлигимизни йўқотишга уринган давлат айнан Россия эди. У бугун ўтмиш хатоларини англаб, янгича мулоқот қилайлик, демаяпти, ички жамиятимиз интеграцияси ҳақида гапирсак, шовинистик русофобия деб турибди. Шу сабабли давлат позицияси бир томондан совуққонлик билан, провокацияга берилмаган ҳолда, лекин икки давлат муносабатлари ижобий эканини, қадрлашимизни эътироф этган ҳолда, Россиянинг қонунчилигидан келиб чиққан ҳолда биз шу каби аҳолимиз маданияти, миллий тилини ҳурмат қилган ҳолда интеграция қилишни истаймиз, дейиш керак. Ўзбекистонда рус ёки бошқа тилларга қарши курашиш йўқ, шундоқ ҳам рус тилининг салоҳияти катта Ўзбекистонда. Рус тили ва бошқа тиллар Ўзбекистон учун қадрли бўлиб қолиши керак ўзбек тилидан кейинги ўринларда, лекин Россия пропагандасига давлат жавоб бериши керак деб ўйлайман.

Ҳамид Содиқ: — Россия давлат тизимининг агрессияси тизимлашган ва ўзини ўзи бошқаряпти бу тизим. Бу тизим ўзи хавф деб билган нарсани автоматик аниқлайди, халқаро ҳуқуқ, бошқа нарсалар йўқ. Танқидий ва тарихий хотира деган нарса бор, Россияда фақат тарихий хотира бор. Бу хотирада Россия чегараси ичида Ўзбекистон ҳам бор, шу сабабли Ўзбекистонда тил ҳақида гап кетса, худди Бошқирдистонда шундай бўлаётгандай муносабат билдиряпти. Бизнинг дипломатимиз мана шу бошқарилмайдиган агрессия масаласидан эҳтиёт бўлиши керак. Бугунги Россия ҳаракатларини башорат қилиб бўлмайди чунки. Шу асосда бир томондан балансланган муносабат ва бир томондан миллий ғурур асосларида қолиш имкониятини топиш керак бўлади. 

— Умуман, жамиятнинг ўз-ўзига берадиган баҳосини юқори даражага олиб чиқиш, миллий ғурурни кўтариш, давлат тилига бўлган ҳурмат даражасини ошириш учун нималар қилиниши керак?

Ҳамид Содиқ: — Назаримда, давлатимиз сиёсий сезгирликни бироз йўқотган давлатлардан бири ҳисобланади. Сезгирликдаги сезги органларининг асосий сиёсий институти — жамият. Ўзбекистон сиёсий элитаси ҳам, Россия сиёсий элитаси ҳам билиши керакки, Ўзбекистонда уйғоқ жамият бор. Бу жамият ҳеч қачон агрессорларни тан олмайди, ўз элитасининг зулмини ҳам қабул қилмайди, деган тафаккур шаклланиши керак. Яъни жамият билан ҳисоблашишни меъёрий қабул қилиши, бундай агрессив вазиятда жамият ҳаракатларини башорат қилиб бўлмаслигини билиши керак. Бунинг учун эса ахборот майдонини ўз қўлимизга олишимиз керак биринчи ўринда. Президентимиз ҳам бекорга миллий контент ҳақида гапирмади.

Бизнинг элитамиз ҳам англаб етиши керакки, ахборот эркинлигини бериш, жамиятни уйғотиш ўзига маълум бир пайтларда ноқулайлик туғдирса ҳам, узоқ муддатли фойдали эканини англаши керак. Тарихчилар, сиёсатчилар, умуман, илмий элита англаши керак бўлгани шуки: бу машаққатли давомий жараён, бундан ташқари, илмий элита жамиятни импулсда ушлаб туриши керак.

Камолиддин Раббимов: — Қозоғистон билан қиёсласак, улар бу босқичдан ўтиб бўлди, тахминан 2-3 йил олдин Россия пропагандаси қозоқ тили, Қозоғистондаги рус тили бўйича анча тажовузкорона ёндашув кўрсатди. Қозоғистон ва жамияти битта позицияда қарши турди.

Шерзодхон Қудратхўжа гаплари ҳақ гаплар эди ўзи. Ҳақ бўла туриб давлатчилик жим турса, позицияни ҳимоя қилолмаса, Россия пропагандаси кейинги сафар кучлироқ босим қила бошлайди. Бир томондан Россия пропагандасига провокацияга имкон бермаслик керак, лекин совуққонлик билан халқаро қонунчилик, Россиянинг ўзининг қонунчилиги ёки шаклланган муносабатлардан келиб чиқиб, уларнинг шовинизмига сув сепиш керак бўлади. Провокация ҳам қилмаслик керак, аммо жим туриб ҳам бўлмайди.

Ҳар қандай тил мулоқот орқали шаклланади. Тил ривожи асосида миллат тараққиёти, тафаккури туради. Миллат ўсгани сари тили ҳам ўсиб боради, миллат эса тафаккури кенгайганда ўсади. Тафаккур кенгайишининг биринчи шарти — цензура бўлмаслик, миллий контент яратилиши, мулоқот кўпайиши.

— Жамиятнинг ўзи ҳам тил масаласида якдиллик билан ҳаракат қилиши керак эмасми?

Ҳамид Содиқ: — Тилга эҳтиёж туғдириш керак бўлади биринчи ўринда. Социал махлуқ сифатида эҳтиёж бўлмаган нарсаларни четга чиқариб қўямиз. Вооглайд зиёли олим инсоннинг биринчи вазифаси — ўз она тилини маданий тил қаторида ушлаш, дейди. Бунинг учун шу тилда илмий асарлар кўпроқ яратилиши, имкониятлари оширилиши керак. Ўзбек тилига эҳтиёж кўпайса, табиийки, мулоқот тилига айланади, илмий асарлар яратилмаса, маиший тил бўлиб қолаверади, шу сабабли узоқ ва машаққатли жараён. Бу вазифани фақат давлатга ишониб топшириш тўғри бўлмайди, давлатнинг бюрократияси катта, ҳаракатланиши қийин. Шу сабабли жамият ҳаракатчан бўлиши керак. Тадбиркорлар ҳам фақат моддий томонни эмас, маданий томонларни ҳам ўйлаб, шу жараёнга кириб келадиган даври келди.

Камолиддин Раббимов: — Ўзбекистоннинг расмий давлат институтлари Россиядаги элчимизнинг Россия ТИВга чақиртирилишига расмий муносабат билдирмади. «Рос сотрудничество» раҳбари Примоков анчагина кескин ва агрессив баёнот берди. Ўзбекистон ТИВ ёки қайсидир сенаторимиз, умуман, ҳукумат вакили муносабат билдириб, Ўзбекистоннинг миллий позициясини, суверенитетини эслатиши керак. Тил сиёсати ички сиёсат ҳисобланади. Балки мулоқот олиб бориш керакдир, қаерда, нимада русофобия кўряпсиз, деб сўраш керак. Шахсан мен кўрмадим русофобия, мавжуд эмас.

Бизга жуда ҳам интенсив, қудратли бўлган телеканаллар керак ва уларда айнан мана шу масалалар кўтарилиши, миллий баҳс бўлиши керак. Дейлик, жамиятнинг ярми Россияга ишончсиз, ярми ишонч билдирса ҳам, лекин фундаментал масалаларда позиция битта бўлиши керак. Бу позицияни эса ОАВ, асосан телеканаллар шакллантира олади. Бутун дунёда давлат телеканаллари деган нарса йўқ, улар мустақил, тўғри, давлат молиявий қўллаши мумкин. Ривожланган давлатларда асосий каналлар хусусий, баъзилари эса жамоатчилик каналлари ҳисобланади. Ўзбекистонда МТРК тўлиқ давлат назоратида, бу нотўғри аслида, уларни босқичма-босқич, лекин тезроқ мустақил қилиш керак. Шу билан бирга давлат ОАВ орқали халқ, жамият билан мулоқот қилиш қобилиятини кучайтириши керак. Дейлик, Президент, Олий Мажлис, бош вазир кабилар Ўзбекистон миллий манфаатлари учун хавотирли вазиятда халқ билан ОАВ орқали мулоқот қилишни кучайтириши лозим.

НормуҳаммадАли Абдураҳмонов суҳбатлашди