“Танловни чеклаш монополияга йўл очади” — жамоатчилик вакиллари BYD импортига чеклов ҳақида

Маҳаллий иқлим ва йўл шароитларига мос эмас деган гап бу баҳона, дейди 3 йилдан буён BYD автомобилларидан фойдаланаётган блогер Умид Ғафуров. Автосаноат соҳаси мутахассиси Ашрафбек Олимов BYD'нинг бу сўрови компаниянинг ривожланаётган давлатларга асосий эътиборини қаратиш стратегиясига мослигини айтди. Иқтисодчи Отабек Бакировга кўра эса, ҳаммаси бир вақтлар UzDEUAuto қўшма корхонаси очилган пайтдаги жараёнларни эслатяпти.

“Ўзавтосаноат” билан бирга Жиззахда завод қураётган BYD компанияси “Ўзбекистонга олиб кирилаётган BYD моделлари маҳаллий иқлим ва йўл шароитларига мослаштирилмаган, расмий кафолатга эга эмас” деган важ билан ҳукуматдан ушбу бренд импортини чеклашни сўрагани қизғин муҳокамаларга сабаб бўлди.

Kun.uz иқтисодчи Отабек Бакиров, Nissan Motor катта молиявий менежери Ашрафбек Олимов ва жамоатчилик фаоли Умид Ғафуровдан бу янгиликка муносабатини сўради.

“Нархи 20 минг долларгача бўлган электр ва гибрид моделлар “Ўзавтосаноат”ни хавотирга соляпти” — Отабек Бакиров

— Мен учун янгилик бўлгани йўқ, кутилаётган қарор эди. Эсласангиз, йилнинг бошида идоралараро порталда муҳокамага қўйилгани ҳақида сиздиргилар чиққанди. Ҳаттоки тармоқларда нусхалари ҳам пайдо бўлганди. 2 йил аввал BYD билан қўшма корхона ташкил этилган вақтда, унда “Ўзавтосаноат”нинг улуши 60 фоиз, BYD'нинг Европа тузилмаси улуши 40 фоиз миқдорида ташкил этилганда ҳам, ҳаммаси бир вақтлар UzDEUAuto компанияси ташкил этилган пайтдаги жараёнларни эслатяпти. Бугун “Ўзавтосанат” қандай монопол муҳитни яратган бўлса, электромобиллар соҳасида ҳам худди шунақа монопол муҳит яратиш билан тугалланади, деган хавотир ҳақида 2 йил аввал ёзгандим. Шунинг амалдаги реаллиги бўлди.

Ўзбекистонда ташкил қилинган қўшма корхона 25 минг доллардан юқори сегментдаги BYD Song Plus ва Chazor моделларини йиғади. Ҳозир Ўзбекистонга жуда катта миқдорда олиб кирилаётган электромобиллар оқими – бу нархи 25 минг долларгача бўлган оқим. Яъни мустақил импортчилар BYD'нинг E2, Dolphin, Seagull каби арзонроқ моделларини ҳам олиб киришяпти. Бу бошқа нарх сегменти бўлгани учун қўшма корхонага босим яратмайди, лекин кимга зиён келтиради? “Ўзавтосаноат”нинг бошқа сегментига. Масалан, Onix сотувлари суст. Ўйлайманки, асосий сигнал – нархи 20 минг долларгача бўлган электромобиллар кириб келиши ва бу “Ўзавтосаноат”нинг ҳатто Cobalt модели сотувига ҳам таъсир қилишидан қўрқишяпти.

“BYD'нинг асосий мақсади – ривожланаётган бозорлар” — Ашрафбек Олимов

— Тажрибамдан келиб чиқиб, ишлаб чиқарувчининг ҳукуматдан импортни тартибга солишни сўрашига учта сабабни тахмин қила оламан.

Биринчиси, BYD'нинг ҳозиргача Ўзбекистонга экспорт қилган автомобилларида техник носозликлар ёки йўл ва иқлим қонунчилигига риоя қилмаслик кузатилган бўлиши мумкин. Яъни носозликлар аниқланиб, шу жиҳатдан тартибга солиш сўралган бўлиши мумкин. Лекин бунинг эҳтимоллиги жуда ҳам кам.

Иккинчиси, BYD Хитойда ишлаб чиқараётганда машиналарни Хитой учун чиқаради. Ҳозирги кунда рақобат катталигидан, ишлаб чиқарувчи кўплигидан Хитойда электромобиллар нархлари тушиб кетган. Мамлакатнинг ўзида 70 га яқин ишлаб чиқарувчи бор. Шундай ҳолатда тадбиркорлар маҳаллий бозор учун чиқарилган автомобилларни арзон нархларда харид қилиб, бошқа мамлакатларда сотишяпти. Ишлаб чиқарувчи ўзининг нонини яримта қилишни истамай, хорижда ўз автомобилларини ўзи юқорироқ нархларда сотишни мақсад қилган бўлиши мумкин.

Ўзим учинчи тахминимга кўпроқ ишоняпман. Америкада IRA (Inflation reduction act) қонуни чиқиши кутиляпти, агар бу ҳақиқатан амалга ошса, Хитой билан электромобиллар соҳасида кескин протекционизмга асосланган қўштирноқ ичидаги рақобат бошланади. Америка Хитой электромобилларига очиқчасига тақиқ қўймоқчи. Агар ишлаб чиқарган батареянгда Хитой компаниясининг улуши 25 фоиздан кўп бўлса, Америкада сота олмайсан, деган талаб киритилиши мумкин.

Биласиз, Америка дунёнинг энг катта бозорларидан ҳисобланади. Шу нарса BYD'ни хавотирга солаётган бўлиши мумкин, Америка бунақа қатъий чоралар кўрса, Европа унга эргашади. Шу сабабли Хитой асосий эътиборини ривожланаётган давлатларга қаратаётгани бежизга эмас, ҳозирги кунда BYD'нинг Таиланд, Бразилия, Ўзбекистон, Индонезия ва Венгрияда заводлари қуриляпти. Шундан келиб чиқсак, бу BYD'нинг “бизнинг келажагимиз шу минтақага қаратилган бўлса, унда бу ерда қолипни ўзимиз учун ясаб олишимиз керак”, деган стратегик қадами бўлиши мумкин.

“Ҳайдовчиларда танлов бўлгани яхши” — Умид Ғафуров

— Қанча вақтдан бери BYD автомобилидан фойдаланиб келасиз? Шу вақт давомида машинангиз “маҳаллий иқлим ва йўл шароитларига мослаштирилмагани”ни сездингизми, “расмий кафолатга эга эмаслиги” истеъмолчи сифатида сизга бирор муаммо туғдирдими?

— 2021 йилдан 2024 йилгача BYD миниб юрибман – аввалига Song Plus, кейинроқ Han олганман – ҳеч қанақа сервис ва иқлим жиҳатдан камчилик сезмадим.

Тўғри, машина бўлганидан кейин бузилиши эҳтимоли бўлади, сервис бўлгани яхши, лекин Ўзбекистондаги усталар аллақачон ҳаммасини ўрганиб бўлишган, ҳаммасини тушунишади. Ҳозир ўша усталар расмий дилерларда уста бўлиб ишлаяпти. Расмий дилерлар кафолат беради ва ҳоказо, лекин шунга яраша уларда нархлар ҳам анча баландроқ.

Бу янгиликдан менимча кўпчиликнинг ҳафсаласи пир бўлди. BYD компаниясининг ташаббусими, билмайман, менимча бу ўзимизнинг қоракўзларнинг ташаббуси. BYD'нинг дилер бўлмаганлар томонидан олиб келинган машиналари анча арзон. Харидорлар, албатта, арзонини танлайди. Албатта, расмий дилердан олишни хоҳлайдиганлар ҳам бор, чунки улардан олсангиз, автомобилни онлайн бошқариш функциясини ишлата оласиз. Менимча, ҳайдовчиларда танлов бўлгани яхши. Танловни чегаралаб қўйиш яна шу монополияга йўл очиш бўлади.

Мадина Очилова суҳбатлашди.