Nobelga loyiq ko‘rilgan kashfiyotlar qay tariqa biznesga aylanadi?

Nobel mukofoti sovrindorlari orasida tibbiyot sohasi vakillari tobora ko‘payib bormoqda. Bu yil tabiiy-ilmiy yo‘nalish - fiziologiya va tibbiyot, fizika va kimyo bo‘yicha Nobel mukofoti biologik tadqiqotlar va tibbiyot tajribasida qo‘llanuvchi kashfiyotlar uchun berildi.

2018 yilda Nobel mukofotlari kutilmaganda amaliyotga ko‘chdi: barcha kashfiyotlar amalda o‘z tasdig‘ini topdi. Kimyo bo‘yicha komissiya raisi Klas Gustafson matbuot anjumanida hatto o‘zini oqlashiga to‘g‘ri keldi: "O‘ylashimcha, biz Alfred Nobelning so‘zlariga murojaat qilishimiz kerak, ya'ni u mukofotlarni insoniyatga eng ko‘p foyda keltirgan kashfiyotlar uchun topshirishni vasiyat qilgan. Shu bois siz tibbiyot mavzusiga bo‘lgan e'tibor katta ekaniga guvoh bo‘lyapsiz".

Kimyo bo‘yicha Nobel mukofoti "evolyutsiyaga yo‘naltirilgan fermentlar uchun" Frensis Arnoldga, "peptidlar va antijismlar fag-displeyi uchun" Jorj Smit va Gregori Uinterga topshirildi. Ushbu usullar yordamida sanoat va antijismlar uchun ferment-katalizatorlar qo‘lga kiritildi. Fag-displey dunyodagi eng xaridorgir 15 dorining 11 tasini ishlab chiqarishda qo‘llaniladi.

Fizika bo‘yicha mukofot ko‘rish qobiliyatini lazer yordamida tuzatish, biologlarga esa alohida hujayralarni va hatto biologik molekulalarni pinsetda ko‘chirib o‘tkazish imkonini beruvchi “lazer-fizika sohasidagi fundamental kashfiyotlar uchun” Nobel mukofoti Artur Eshkin, Jyerar Mur va Donna Striklendga topshirildi.

Biologiya bo‘yicha mukofot esa hatto ilgari bir yil davomida vafot etishi taxmin qilingan melanoma bilan kasallanganlarga ham davolanish imkonini beruvchi saraton immunoterapiyasi uchun Jyeyms Ellison va Tasuku Xondzyoga berildi.

Aksariyat sovrindorlarning ta'kidlashicha, ular dastlab amaliy vazifalarni ko‘zlab emas, ilmiy qiziqish sabab bu ishlarga qo‘l urishgan. Fundamental tadqiqotlar uchun ingliz tilida blue sky research atamasi qo‘llanadi va Jyeyms Ellison Nobelga qadar o‘z ma'ruzalarida bunday “maqsadsiz” tadqiqotlarni qo‘llab-quvvatlash zarurati haqida ko‘p so‘zlagan.

“Fundamental tadqiqotlarsiz biz bozorga, biznesga hech nima yetkaza olmaymiz. Ilm-fanga pul ajratayotgan odamlar shuni inobatga olishsa, yaxshi bo‘lar edi”, - degan olim 2017 yilgi ma'ruzasida. Agar 2011 yilda Ellison uning g‘oyasi asosidagi preparatni ro‘yxatdan o‘tkazuvchi kompaniyani topishga muvaffaq bo‘lmaganida ushbu Nobel mukofoti ham bo‘lmasdi. Bu qanday ro‘y berdi?

Skalpel o‘rniga immunitet

Barchasi Ellison va Xondzyoning laboratoriyalarida boshlandi. Ular bir-birlaridan mustaqil ravishda organizmning immun javobini to‘xtatuvchi mexanizmni aniqlashdi. Immun tizimi hujayralari barcha begona jismlarni yo‘q qilishi va shu bilan birga o‘z organizmi oqsillariga tegmasligi kerak. Bunday muvozanatni qo‘llab-quvvatlash uchun autoimmun reaksiyaga yo‘l qo‘ymay, immun mexanizmini to‘xtatuvchi oqsillar mavjud.

Tasuku Xondzyo o‘sha vaqtlar noma'lum bo‘lgan PD1 fermentini kashf qildi va bu oqsil “o‘chirib” qo‘yilgan mutant sichqonlarda sinab ko‘rildi. Jonivorlar autoimmun kasalliklar belgilarini namoyish etishdi: ularning immuniteti egasining organizmiga hujum qilgan. Ehtimol, oddiy olim bu “bo‘shab qolgan tormozlarni tuzatish” uchun autoimmun kasalliklardan aziyat chekuvchilarning oqsillarini o‘rganishga qaror qilgan bo‘lar edi. Biroq daho tadqiqotchilar nostandart qarorlarga qodir. Nobel sovrindori tuzatish o‘rniga, aksincha, onkologik kasalliklarga uchragan kishilarning “tormozlari”ni buzishni taklif qildi. Mohiyatan olganda, saraton hujayralari ham muvozanatli immun tizimi sezmasligi mumkin bo‘lgan organizm hujayralari hisoblanadi. Tormozni o‘chirish immun tizimiga saraton hujayralarini aniqlab, ularga hujum qilishga yordam beradi. Tasuku Xondzyo aynan shuni aniqlagan: PD1 oqsilini o‘chirishda immun hujayralari o‘simtaga hujum qiladi.

Jyeyms Ellison CTLA4 oqsili bilan ishlagan: u avvalroq kashf qilingan, lekin uning funksiyasi noma'lumligicha qolayotgandi. 1994 yilda olim CTLA4 oqsilini bloklovchi antijismni aniqlashning uddasidan chiqqan. O‘zining Berklidagi laboratoriyasida u sichqonlarda tajriba o‘tkazib, oqsilni bloklash immunitetni ozod qilishi va u saraton hujayralarini aniqlab, ularni yo‘q qilishini aniqlagan. 

Bu tajribalar saratonni davolashda tubdan yangicha yondashuvni kashf qildi. Saraton hujayralariga yo‘naltirilgan jarroh skalpeli, radioterapiya va kimyoterapiya o‘rniga insonning immun tizimiga ta'sir ko‘rsatish maqsad qilingan, bundan keyin esa immun tizimining o‘zi kasallikni bartaraf etishi mumkin.

Biznesga yo‘l

Bu usul nafaqat ilm-fan, balki farmatsevtik biznes yutug‘iga ham aylandi. G‘oyani patentlarda aks ettirishga muvaffaq bo‘lindi: har bir kompaniya oqsillarni o‘chirib, immunitetni ozod qiluvchi antijismlarini ro‘yxatdan o‘tkazadi. Ushbu patentlar asosida mamlakatning tegishli tibbiyot muassasasida sertifikatdan o‘tgan dori vositalari ishlanadi.

FDA (Food and Drug Administration, Sog‘liqni saqlash vazirligi muqobili) tomonidan tijoriy foydalanishga ruxsat beriladigan jahon biotex flagmani hisoblangan AQShda odamlarda uch bosqichli klinik sinovdan o‘tish kerak. Bunday tadqiqotlar chiqimlari ilmiy ishlanma va patent olish xarajatlaridan ko‘p baravarga oshadi – ular milliardlab summalarda hisoblanadi. Tabiiyki, farmkompaniyalar ularga faqat sotuvlardan keyin bu xarajatlarni ko‘p karra qoplab olish maqsadidagina rozilik berishadi. Shu bois saratonga qarshi preparatlar yaratishning rivojlanish sur'atini bozor belgilab beradi. Kompaniyalar onkologiyaning qanday turlari bilan yaxshiroq ishlashi, saratonning qaysi turi uchun dori tezroq ishlab chiqilishi va ko‘proq daromadga ega bo‘lishini tanlaydi.

“Shubhasiz, preparatning narxi qisman patentlar bilan ham belgilanadi. Uning qiymati, eng avvalo, farmatsevtik kompaniyalar tomonidan belgilanadi”, - deydi shifokor-onkolog, Oliy onkologiya maktabi rezidenti Polina Shilo. U boshqaruvchi organlar dori vositalarining narxini imkon doirasida pasaytirishi mumkinligini qayd etdi, lekin, afsuski, hozircha bozorda juda samarali molekula ishlab chiqaruvchi birgina o‘yinchi bor ekan, u har qanday monopolist kabi preparatni ishlab chiqarishdan maksimal daromad olishga harakat qiladi

Saratonni davolashda yangi davr

CTLA4 oqsilini bloklovchi birinchi dori vositasi 2011 yilda AQShda operatsiya qilib bo‘lmaydigan, metastaz beruvchi melanomaga qarshi klinik amaliyotda qo‘llash uchun tasdiqlangan edi. 2014 yilda melanomaga qarshi yana ikki dori vositasi tasdiqlandi – o‘pka va buyraklar saratoniga qarshi. Qo‘llanuvchi terapiya PD1’ni bloklaydi. 2016-2017 yillarda o‘pka saratoni, peshob pufagi saratoni va bo‘yin saratoniga qarshi dori vositalari tasdiqlandi.

Melanoma terapiyasi shok natija ko‘rsatdi va bu usulning kuchiga ishonch bag‘ishladi. Shifokorlar ilgari bir yildan kam yashashini taxmin qilgan ba'zi bemorlar uchun hatto “davolash” so‘zi qo‘llanmoqda. Har holda anti-CTLA4 terapiyasidan keyin bemorlarning umri uch yilga uzayishi holatlari 37 foizni tashkil qilgan, anti-PD1’da— 56 foiz, aralash usul esa 68 foiz bemorlarga omon qolish imkonini bergan.

Immunoterapiyaning yangi mexanizmi universal, shuning uchun hozir usullar va antijismlar shiddat bilan paydo bo‘lmoqda: AQSh va Xitoyda yangi dorilarni sinovdan o‘tkazish uchun hatto bemorlar yetishmayapti.

Melanomani davolash uchun birinchi antijism Jyeyms Ellison tomonidan kashf qilingan ipilimumab bo‘ldi. Uni bozorga olib chiqish uchun Medarex startapi tashkil qilindi, u keyinroq Amerikaning Bristol-Mers Squibb farmkompaniyasi tomonidan 2,4 milliard dollarga sotib olindi.

Nivolumab ham Medarex’da kashf qilingan, preparat o‘sha yerda va Ono Pharmaceutical’da ishlab chiqilgan, bozorga esa ularni ikki kompaniya olib chiqqan: Ono va Bristol-Mers Squibb. Dori vositasi mayda hujayrali o‘pka saratoni hamda buyraklar saratoniga qarshi qo‘llanadi. Dastavval melanomani davolash uchun tasdiqlangan pembrolizumab antijismi Niderlandiyada Organon kompaniyasida ishlab chiqilgan. Kompaniya 2007 yilda Schering-Plough tomonidan xarid qilingan, uni esa o‘z navbatida, 2009 yilda Merck farmgiganti sotib olgan. Bunday preparatlar nomlaridagi “-ab” qo‘shimchasi ingliz tilidagi antibody so‘zining qisqartirilgan shaklidir, bu preparatlarning bari PD1 yoki CTLA4 oqsillarini bog‘lovchi va bloklovchi antijismlardan iborat.

Inqilob davom etmoqda

2017 yilda FDA ma'lum bir genetik xarakterga ega, operatsiya qilib bo‘lmaydigan va metastaz beruvchi xavfli qattiq o‘simtalarni davolash uchun pembrolizumabni tasdiqladi. Ushbu onkologik kasallikni mahalliy organga emas, saraton hujayrasi genlar to‘plamiga yo‘naltirish qarori juda muhim yangilik bo‘ldi. Bunday tajriba terapiyani takomillashtirish imkonini beradi: saraton hujayralari sog‘lom hujayralardan farq qiladi va ularni davolash usuli ular paydo bo‘lgan organga emas, xavf turiga qarab belgilanadi.

Genentech/Roche’da ishlangan atezolizumab saraton hujayralari turiga ko‘ra tasdiqlandi. Avelumab (Merck KGaA, Pfizer va Eli Lilly and Company) va durvalumab (Medimmune/AstraZeneca) bugungi kunga qadar tasdiqlangan antijismlar ro‘yxatini tugallaydi. Biroq bu dorilar istagan vaqt eskirishi mumkin: o‘nlab preparatlar sinov bosqichida, tasdiqlangan antijismlar esa saratonning boshqa turlari bo‘yicha sinovdan o‘tkazilmoqda.

“Saratonning ko‘p turlari bo‘yicha tadqiqotlarga hali yetib kelinmadi: FDA’dan olingan ilk ruxsatlar davridan atigi 3-4 yil vaqt o‘tdi. Har holda saratonning hanuz tasdiqlanmagan ko‘plab turlari (masalan, tuxumdonlar va ko‘krak bezi) ishlab chiqilgan antijismlar ta'sir qiladigan markerlarni ko‘rsatmoqda, bu esa ularni saratonning shu turlarida ham qo‘llash imkoniga ishora qiladi”, - deya taxmin qilmoqda BIOCAD kompaniyasi molekulyar genetika laboratoriyasi rahbari Dmitriy Madera.

Shu tariqa akademik tadqiqotlar halokatli onkologik kasalliklarning yangi samarali davolash usullari kashf qilinishiga olib keldi. Bularning bari fundamentlar ilm-fan samarasidir.